{"id":37,"date":"2015-08-06T10:27:48","date_gmt":"2015-08-06T08:27:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.miedziana.pl\/?page_id=37"},"modified":"2020-12-13T16:07:18","modified_gmt":"2020-12-13T15:07:18","slug":"dokumenty-i-skarby-na-haldach","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/dokumenty-i-skarby-na-haldach\/","title":{"rendered":"Dokumenty i skarby na ha\u0142dach"},"content":{"rendered":"

Powierzchniowe pozosta\u0142o\u015bci g\u00f3rnictwa to nie tylko zabytek historyczny, lecz r\u00f3wnie\u017c wa\u017cny przedmiot bada\u0144 geologicznych. W przypadku takich z\u0142\u00f3\u017c jak Miedziana G\u00f3ra czy \u0141aw\u0119czno, do kt\u00f3rych cz\u0142owiek mia\u0142 dost\u0119p w okresie, gdy geologia dopiero rodzi\u0142a si\u0119 jako nauka, badania materia\u0142u wyst\u0119puj\u0105cego na ha\u0142dach maj\u0105 podstawowe znaczenie. Teraz dopiero bowiem, dysponuj\u0105c mikroskopami oraz wieloma finezyjnymi metodami analitycznymi mo\u017cemy dog\u0142\u0119bnie pozna\u0107 sk\u0142ad i struktury minera\u0142\u00f3w oraz ska\u0142 wyst\u0119puj\u0105cych w z\u0142o\u017cu i jego otoczeniu. Pr\u00f3bki za\u015b do bada\u0144 mo\u017cna uzyska\u0107 wykonuj\u0105c kosztowne wiercenia lub te\u017c w\u0142a\u015bnie pobieraj\u0105c je z ha\u0142d dawnych kopal\u0144. Znaj\u0105c histori\u0119 eksploatacji (g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 i zasi\u0119g wyrobisk) oraz lokalizuj\u0105c dobrze miejsca pobrania pr\u00f3bek mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 nawet wyobrazi\u0107 sobie przestrzenn\u0105 budow\u0119 z\u0142o\u017ca. Ponadto na ha\u0142dach dawnych kopal\u0144 mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 ciekawe lub rzadkie minera\u0142y, b\u0105d\u017a te\u017c interesuj\u0105ce struktury skalne.<\/p>\n

\"zlep\"<\/a>

Dolnodewo\u0144skie zlepie\u0144ce miedzianog\u00f3rskie ods\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 na zach\u00f3d od G\u00f3ry Kaplicznej. S\u0142abo obtoczone fragmenty jasnych piaskowc\u00f3w kwarcytowych o r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci wypadaj\u0105 z r\u00f3\u017cowawej masy praktycznie sypkiego spoiwa.<\/p><\/div>\n

\"Malachit\"<\/a>

Malachit wydobyty z g\u0142\u0119bokiego wykopu, szer. okazu 4 cm.<\/p><\/div>\n

Geologiczne badania materia\u0142u wyst\u0119puj\u0105cego na ha\u0142dach by\u0142y prowadzone r\u00f3wnie\u017c w Miedzianej G\u00f3rze i na polu g\u00f3rniczym \u0141aw\u0119cznej, przynosz\u0105c ciekawe informacje, zw\u0142aszcza w tym drugim przypadku. Ha\u0142dy kopal\u0144 miedzianog\u00f3rskich zbudowane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie z okruch\u00f3w ska\u0142 otaczaj\u0105cych z\u0142o\u017ce: ciemnych wapieni, \u0142upk\u00f3w marglistych, piaskowc\u00f3w kwarcytowych lub piaskowc\u00f3w, kt\u00f3re urabiane by\u0142y podczas g\u0142\u0119bienia szyb\u00f3w. Okruchy te przemieszane s\u0105 z materia\u0142em ilasto-piaszczystym. Miejscami sk\u0142adnikiem buduj\u0105cym ha\u0142dy s\u0105 plastyczne, czarne lub pstre (szare, br\u0105zowe, \u017c\u00f3\u0142te, czerwone) i\u0142y pochodz\u0105ce z kompleksu z\u0142o\u017cowego. W\u015br\u00f3d okruch\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w ha\u0142dach spotyka si\u0119 tlenkowe minera\u0142y \u017celaza: \u017c\u00f3\u0142tobr\u0105zowe i brunatne limonity (zwane te\u017c \u017celaziakami brunatnymi)  i wi\u015bniowoczerwone hematyty. Te pierwsze wyst\u0119puj\u0105 cz\u0119sto w formie skorupowych konkrecji (kulistych lub owalnych skupie\u0144) o ciekawych strukturach wewn\u0119trznych, widocznych po przeci\u0119ciu lub rozbiciu. Rzadziej na ha\u0142dach mo\u017cna znale\u017a\u0107 minera\u0142y miedzi o charakterystycznych barwach: niebieski azuryt i zielony malachit<\/a>.  Najpi\u0119kniejsze (krystaliczne) okazy mo\u017cna znale\u017a\u0107 podczas g\u0142\u0119bokich wykop\u00f3w. Do ciekawych znalezisk na ha\u0142dach Miedzianej G\u00f3ry nale\u017c\u0105 ostrokraw\u0119dziste okruchy skalne z naskorupieniami malachitu na powierzchni.<\/p>\n

 <\/p>\n

\n

Malachity<\/a><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\n

Limonity<\/a><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\n

Ha\u0142da szybu \u201eKarol\u201d<\/a><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\"\"<\/a>

Naskorupienie malachitu i azurytu (niebieski) na otoczaku kwarcowym; powsta\u0142o zapewne w rezultacie wt\u00f3rnej mineralizacji w wyrobisku g\u00f3rniczym lub w obr\u0119bie ha\u0142dy.<\/p><\/div>\n

Okruchy te stanowi\u0105 fragmenty urobku kopalnianego, kt\u00f3ry d\u0142ugo zalega\u0142 w kopalni lub w zalanych wod\u0105 lejach szybowych, kt\u00f3re by\u0142y powt\u00f3rnie odbudowywane. W takich warunkach okruchy skalne pokryte zosta\u0142y malachitem a nast\u0119pnie wydobyte na powierzchni\u0119. Ju\u017c J. J. Ferber i J. F. Carosi<\/a> znajdowali na dnie starych szyb\u00f3w fragmenty ska\u0142, ko\u015bci i drewna powleczone malachitem.<\/p>\n

\"Ha\u0142da<\/a>

Ha\u0142da szybu „Karol”<\/p><\/div>\n

\"Ha\u0142da<\/a>

Materia\u0142 buduj\u0105cy ha\u0142d\u0119 Karola. Na fotografii mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 stosunkowo du\u017ce fragmenty jasnoszarych wapieni z przerostami ciemnych \u0142upk\u00f3w i naskorupieniami lub wtr\u0105ceniami zielonego malachitu, prawie bia\u0142e piaskowce kwarcytowe, czerwone i br\u0105zowe i\u0142y \u017celaziste (limonitowe) oraz limonity a tak\u017ce fragmenty drewna. Stan w 2002 r.<\/p><\/div>\n

  Wyniki bada\u0144 materia\u0142u z ha\u0142d szybu \u201eKarol<\/a>\u201d oraz jednego z szyb\u00f3w po\u0142o\u017conych po po\u0142udniowej stronie szosy (\u201eStanis\u0142aw<\/a>\u201d, \u201eFranciszek<\/a>\u201d lub \u201eSzyb Austriacki II<\/a>\u201d) opublikowane niedawno w Przegl\u0105dzie Geologicznym (tom 50, nr 3 z 2002 r.) wykaza\u0142y wysok\u0105 zawarto\u015b\u0107 miedzi (ponad 0,4%), cynku (prawie 0,3%) i o\u0142owiu (ponad 0,2%) oraz stosunkowo ma\u0142\u0105 zawarto\u015b\u0107 srebra (0,0025%). Przy takiej zawarto\u015bci metali w ha\u0142dzie szybu \u201eKarol<\/a>\u201d[1]<\/a> wyst\u0119puje oko\u0142o 127 ton miedzi, 64 tony o\u0142owiu, 85 ton cynku i 76 kg srebra.<\/p>\n

Zwiedzaj\u0105c pozosta\u0142o\u015bci kopalni miedzianog\u00f3rskiej warto zwr\u00f3ci\u0107 r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na utwory geologiczne wyst\u0119puj\u0105ce na p\u00f3\u0142noc od strefy z\u0142o\u017cowej i ods\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 na stokach G\u00f3ry Kaplicznej (tak\u017ce w skarpach szosy Kielce-\u0141\u00f3d\u017a). S\u0105 to dolnodewo\u0144skie ska\u0142y piaskowcowo-zlepie\u0144cowo-\u0142upkowe antykliny miedzianog\u00f3rskiej i jednocze\u015bnie p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a uskoku, w obr\u0119bie kt\u00f3rego wyst\u0119puje miedzianog\u00f3rska strefa z\u0142o\u017cowa. Szczeg\u00f3lnie charakterystyczny jest wyst\u0119puj\u0105cy w tych utworach pakiet jasnoszarych, miejscami r\u00f3\u017cowawych, s\u0142abo zwi\u0119z\u0142ych zlepie\u0144c\u00f3w, zwanych zlepie\u0144cami miedzianog\u00f3rskimi. Zlepie\u0144ce te zbudowane s\u0105 z twardych i osi\u0105gaj\u0105cych wielko\u015b\u0107 od kilku do kilkunastu centymetr\u00f3w otoczak\u00f3w kambryjskich piaskowc\u00f3w kwarcytowych, kt\u00f3re tkwi\u0105 w jasnej s\u0142abo zwi\u0119z\u0142ej masie piaszczysto-ilastej.<\/p>\n

\"Hematyt\"<\/a>

Fragment hematytu ilastego lub i\u0142u z du\u017c\u0105 zawarto\u015bci\u0105 hematytu pochodz\u0105cy z ha\u0142dy szybu „Karol”.<\/p><\/div>\n

Pakiet zlepie\u0144c\u00f3w miedzianog\u00f3rskich buduje te\u017c szczytow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wzg\u00f3rza \u0141aw\u0119czna, co \u2013 obok innych przes\u0142anek \u2013 upewnia geolog\u00f3w, \u017ce wyst\u0119puj\u0105ce nieco na po\u0142udnie rudy \u017celaza nale\u017c\u0105 do miedzianog\u00f3rskiej strefy z\u0142o\u017cowej. Pr\u00f3bki ska\u0142 i rud wyst\u0119puj\u0105ce na ha\u0142dach \u0141aw\u0119cznej r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 jednak od miedzianog\u00f3rskich przede wszystkim brakiem minera\u0142\u00f3w miedziowych. Wieloszybikowa eksploatacja prowadzona na tym polu g\u00f3rniczym pozwoli\u0142a na dok\u0142adniejsz\u0105 ni\u017c w Miedzianej G\u00f3rze rekonstrukcj\u0119 budowy geologicznej. W takim bowiem przypadku na niewielkich ha\u0142dach p\u0142ytkich kopal\u0144 mo\u017cna znale\u017a\u0107 materia\u0142 pochodz\u0105cy z ich bezpo\u015bredniego s\u0105siedztwa. Por\u00f3wnanie powsta\u0142ej w ten spos\u00f3b mapy geologicznej z mapami opracowanymi na podstawie prac wiertniczych i geofizycznych wykaza\u0142o ich bardzo du\u017ce podobie\u0144stwo.<\/p>\n

Skomplikowana budowa geologiczna z\u0142o\u017ca na \u0141aw\u0119cznej powoduje du\u017ce zr\u00f3\u017cnicowanie ska\u0142 na ha\u0142dach. Ha\u0142dy otaczaj\u0105ce leje p\u0142ytszych i starszych szyb\u00f3w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci pola g\u00f3rniczego zbudowane s\u0105 z okruch\u00f3w piaskowc\u00f3w dolnodewo\u0144skich oraz otoczak\u00f3w dolnodewo\u0144skich zlepie\u0144c\u00f3w miedzianog\u00f3rskich<\/a>, kt\u00f3re tkwi\u0105 w materiale ilastym pochodz\u0105cym z g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci strefy z\u0142o\u017cowej. W materiale tym wyst\u0119puj\u0105 fragmenty br\u0105zowo-\u017c\u00f3\u0142tych limonit\u00f3w i wi\u015bniowoczerwonych hematyt\u00f3w o zr\u00f3\u017cnicowanych strukturach. Taki sk\u0142ad materia\u0142u na ha\u0142dach wskazuje, \u017ce szyby osi\u0105gn\u0119\u0142y tu niezbyt g\u0142\u0119bok\u0105 i zwietrza\u0142\u0105 stref\u0119 z\u0142o\u017ca, przebijaj\u0105c pokryw\u0119 utwor\u00f3w dolnodewo\u0144skich.<\/p>\n

W niewielkich ha\u0142dach po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci pola g\u00f3rniczego a tak\u017ce w zwa\u0142owiskach po\u0142o\u017conych wzd\u0142u\u017c po\u0142udniowego skraju ca\u0142ego pola g\u00f3rniczego wyst\u0119puje bardzo zr\u00f3\u017cnicowany materia\u0142 skalny, w kt\u00f3rym \u2013 opr\u00f3cz materia\u0142u ilastego – obserwuje si\u0119 r\u00f3\u017cnego typu limonity, okruchy ska\u0142 dolnodewo\u0144skich oraz mniej lub bardziej zwietrza\u0142ych dolomit\u00f3w \u015brodkowodewo\u0144skich. Oznacza to, \u017ce kopalnie si\u0119ga\u0142y tu czapy \u017celazistej z\u0142o\u017ca przy jego po\u0142udniowej granicy i kontaktu z w\u0119glanowymi ska\u0142ami dewonu. Zapewne w wyrobiskach tych eksploatowano limonity, kt\u00f3re mog\u0142y lokalnie wype\u0142nia\u0107 formy krasowe w obr\u0119bie dewo\u0144skich ska\u0142 w\u0119glanowych.<\/p>\n

\"Limonit\"<\/a>

Przekr\u00f3j przez konkrecj\u0119 limonitow\u0105 pochodz\u0105c\u0105 z pola g\u00f3rniczego na \u0141aw\u0119cznej. Na przekroju wida\u0107 koncentryczn\u0105 budow\u0119 oraz miejscami obecno\u015b\u0107 licznych drobnych pustek (kawern).<\/p><\/div>\n

 Zupe\u0142nie inny inwentarz skalny spotyka si\u0119 w du\u017cych ha\u0142dach otaczaj\u0105cych leje szyb\u00f3w dziewi\u0119tnastowiecznych po\u0142o\u017cone wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocnej granicy pola g\u00f3rniczego. W ha\u0142dach tych obserwuje si\u0119 fragmenty piaskowc\u00f3w dolnodewo\u0144skich, niekt\u00f3re za\u015b zwa\u0142owiska zbudowane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie z tego materia\u0142u. Powszechnie wyst\u0119puj\u0105 te\u017c w nich mu\u0142ki oraz plastyczne i\u0142y o bardzo r\u00f3\u017cnym zabarwieniu. W i\u0142ach o intensywnie czarnej barwie mo\u017cna pod mikroskopem zauwa\u017cy\u0107 bardzo liczne okr\u0105g\u0142e skupienia z\u0142otego pirytu. Obecno\u015b\u0107 ciemnych i\u0142\u00f3w z pirytem wskazuje, \u017ce szyby dziewi\u0119tnastowieczne po przebiciu nadk\u0142adu piaskowc\u00f3w i \u0142upk\u00f3w dolnodewo\u0144skich dotar\u0142y do pierwotnej strefy z\u0142o\u017cowej, po\u0142o\u017conej na g\u0142\u0119boko\u015bci 50-80 m. Ta g\u0142\u0119bsza cz\u0119\u015b\u0107 z\u0142o\u017ca by\u0142a zapewne ubo\u017csza w koncentracje rud \u017celaza, ni\u017c wy\u017csza, zwietrza\u0142a cz\u0119\u015b\u0107.<\/p>\n

\"\u0141aw\u0119czna\"<\/a>

Przekr\u00f3j przez ska\u0142\u0119 w\u0119glanow\u0105 u\u017cylon\u0105 zwietrza\u0142ym (br\u0105zowym) ankerytem. Pr\u00f3bka pochodzi z ha\u0142d po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci pola g\u00f3rniczego \u0141aw\u0119czna.<\/p><\/div>\n

Podsumowuj\u0105c obserwacje materia\u0142u z ha\u0142d pola g\u00f3rniczego w \u0141aw\u0119cznej mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce \u2013 z wyj\u0105tkiem najwi\u0119kszych szyb\u00f3w dziewi\u0119tnastowiecznych \u2013 przedmiotem eksploatacji by\u0142y tu rudy zwietrza\u0142ej cz\u0119\u015bci z\u0142o\u017ca zbudowane z tlenkowych, g\u0142\u0119biej r\u00f3wnie\u017c w\u0119glanowych minera\u0142\u00f3w \u017celaza. Syderyt i ankeryt (w\u0119glany \u017celaza) oraz hematyt (tlenek \u017celaza) mog\u0142y reprezentowa\u0107 pierwotn\u0105 mineralizacj\u0119 wyst\u0119puj\u0105c\u0105 w ska\u0142ach dolnodewo\u0144skich w formie soczewek za\u015b w \u015brodkowodewo\u0144skich \u2013 jako \u017cy\u0142ki, natomiast najpowszechniej wyst\u0119puj\u0105cy limonit powsta\u0142 w rezultacie utlenienia tych minera\u0142\u00f3w oraz pirytu w obr\u0119bie czapy \u017celazistej.<\/p>\n

[1]<\/a> Autor artyku\u0142u w Przegl\u0105dzie Geologicznym myli nazwy szyb\u00f3w nazywaj\u0105c ha\u0142d\u0119 le\u017c\u0105c\u0105 po p\u00f3\u0142nocnej stronie szosy ha\u0142d\u0105 szybu \u201eStaszic\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powierzchniowe pozosta\u0142o\u015bci g\u00f3rnictwa to nie tylko zabytek historyczny, lecz r\u00f3wnie\u017c wa\u017cny przedmiot bada\u0144 geologicznych. W przypadku takich z\u0142\u00f3\u017c jak Miedziana G\u00f3ra czy \u0141aw\u0119czno, do kt\u00f3rych cz\u0142owiek mia\u0142 dost\u0119p w okresie, gdy geologia dopiero rodzi\u0142a si\u0119 jako nauka, badania materia\u0142u wyst\u0119puj\u0105cego na ha\u0142dach maj\u0105 podstawowe znaczenie. Teraz dopiero bowiem, dysponuj\u0105c mikroskopami oraz wieloma finezyjnymi metodami analitycznymi […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-37","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/37","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=37"}],"version-history":[{"count":32,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/37\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1168,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/37\/revisions\/1168"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=37"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}