{"id":50,"date":"2015-08-06T11:30:40","date_gmt":"2015-08-06T09:30:40","guid":{"rendered":"http:\/\/www.miedziana.pl\/?page_id=50"},"modified":"2015-08-06T21:06:05","modified_gmt":"2015-08-06T19:06:05","slug":"opis-geologiczny-jerzego-b-puscha","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/opis-geologiczny-jerzego-b-puscha\/","title":{"rendered":"Opis geologiczny Jerzego B. Puscha"},"content":{"rendered":"

Opis geologiczny z\u0142o\u017ca miedzianog\u00f3rskiego dokonany przez Jerzego B. Puscha w pierwszej po\u0142owie XIX wieku<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong>Najwa\u017cniejszem ze wszystkich z\u0142\u00f3\u017c rud, wyst\u0119puj\u0105cych w pasie granicznym mi\u0119dzy wapieniem a kwarcytem, jest z\u0142o\u017ce w Miedzianej G\u00f3rze le\u017c\u0105cej o mil\u0119 na p\u00f3\u0142noco-zach\u00f3d od Kielc, znane ju\u017c od pocz\u0105tku XIII-go wieku i s\u0142awne ze wzgl\u0119du na prowadzon\u0105 tam kopalni\u0119 rud miedzianych. Z\u0142o\u017ce to ci\u0105gnie si\u0119 na d\u0142ugo\u015bci mniej wi\u0119cej 3\/4 mili od wschodniego ko\u0144ca wsi Miedzianej G\u00f3ry ku zachodowi przez wzg\u00f3rze \u0141aweczn\u0105 G\u00f3r\u0119 a\u017c do wsi Bobrzycy, po\u0142o\u017conej na drugiej stronie rzeki Bobrzycy. Dalej ku zachodowi nie jest ono znanem, gdy\u017c tam ska\u0142y przej\u015bciowe pokryte s\u0105 czerwonym piaskowcem. Przeciwnie na wsch\u00f3d od Miedzianej G\u00f3ry z\u0142o\u017ce to ci\u0105gnie si\u0119 prawdopodobnie dalej, chocia\u017c nie jest jeszcze poznanem. Granica mi\u0119dzy dwoma formacyami, b\u0119d\u0105ca siedliskiem tego z\u0142o\u017ca, tworzy mi\u0119dzy Miedzian\u0105 G\u00f3r\u0105 a Kostom\u0142otami \u0142uk, wygi\u0119ty ku p\u00f3\u0142nocy, biegnie wzd\u0142u\u017c strumienia w Kostom\u0142otach w kierunku ku Niewachlowu, ukazuje si\u0119 nast\u0119pnie mi\u0119dzy Kielcami i wsi\u0105 Szyd\u0142\u00f3wkiem i idzie dalej na wsch\u00f3d przez M\u0105chocice, B\u0119czk\u00f3w i Krajno.<\/p>\n

W tym kierunku nale\u017ca\u0142oby poszukiwa\u0107 tego z\u0142o\u017ca, tem bardziej, \u017ce \u015blady jego wida\u0107 nawet na powierzchni pod M\u0105chocicami i Krajnem. G\u0142\u00f3wna rozci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tego z\u0142o\u017ca biegnie z ZPnZ. na WPdW. wzd\u0142u\u017c 8-ej godziny kompasu g\u00f3rniczego. Poniewa\u017c jednak le\u017c\u0105cy w podk\u0142adzie wapie\u0144 tworzy bardzo znaczne zawroty i wygi\u0119cia, wi\u0119c rozci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 z\u0142o\u017ca w pojedynczych miejscach ulega znacznym zmianom. Upad skierowany jest ku PnWPn pod k\u0105tem 30\u00b0-45\u00b0 i tylko w niekt\u00f3rych miejscach na niezbyt wielkich przestrzeniach jest nieco wi\u0119kszy lub mniejszy. Wsz\u0119dzie, gdzie tylko zdo\u0142ano si\u0119 o tem przekona\u0107 zapomoc\u0105 rob\u00f3t g\u00f3rniczych, spoczywa to z\u0142o\u017ce na opisanym wy\u017cej \u0142upku wapiennym, kt\u00f3ry stanowi najwy\u017csz\u0105, od 2-4 st\u00f3p[1]<\/a> grub\u0105 warstw\u0119 tamtejszego wapienia przej\u015bciowego; w nadk\u0142adzie za\u015b jest ono pokryte opisanym ju\u017c tak\u017ce kwarcytem, zawieraj\u0105cym \u0142awice bia\u0142ej, zmieszanej z mik\u0105, gliny \u0142upkowej lub rzadziej \u0142upku gliniastego[2]<\/a>.<\/p>\n

Grubo\u015b\u0107 z\u0142o\u017ca jest nadzwyczaj zmienn\u0105: s\u0105 miejsca, gdzie kwarcyt nadk\u0142adowy styka si\u0119 prawie z podk\u0142adem wapiennym, a samo z\u0142o\u017ce ukazuje si\u0119 jako cienka, p\u0142onna warstewka gliny; w innych zato miejscach grubo\u015b\u0107 z\u0142o\u017ca, zmierzona w kierunku prostopad\u0142ym do upadu, dochodzi do 1-5 s\u0105\u017cni[3]<\/a>, jak na przyk\u0142ad w szybie „Stanis\u0142aw”. Na wsch\u00f3d od szybu \u201eJan\u201d kopalni \u201eZygmunt” w Miedzianej G\u00f3rze grubo\u015b\u0107 ta wynosi, o ile si\u0119 zdaje, jeszcze wi\u0119cej, gdy\u017c le\u017c\u0105cy w podk\u0142adzie wapie\u0144 jest tutaj znacznie odsuni\u0119ty ku po\u0142udniowi. W ka\u017cdym razie mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce \u015brednia grubo\u015b\u0107 tego z\u0142o\u017ca wynosi od 2-3 s\u0105\u017cni. W\u0142a\u015bciwo\u015bci wewn\u0119trzne i sk\u0142ad mineralogiczny tego z\u0142o\u017ca s\u0105 bardzo zmienne i ciekawe. Sk\u0142ada si\u0119 ono z grubych warstw r\u00f3\u017cnych glin i wapieni marglowych, kt\u00f3re z jednej strony nie s\u0105 niczem innem jak przeobra\u017conemi warstwami wapienia podk\u0142adowego a z drugiej – zmienion\u0105 nadk\u0142adow\u0105 ska\u0142\u0105 kwarcytow\u0105 i le\u017c\u0105cych w\u015br\u00f3d niej \u0142awic \u0142upku gliniastego[4]<\/a>. Kto widzia\u0142 pobie\u017cnie i tylko w oddzielnych punktach t\u0119 pl\u0105tanin\u0119 najrozmaitszych pok\u0142ad\u00f3w, ten nie\u0142atwo mo\u017ce sobie u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce w ich nast\u0119pstwie kolejnem istnieje pewna prawid\u0142owo\u015b\u0107. Poznanie dok\u0142adne tej prawid\u0142owo\u015bci sta\u0142o si\u0119 mo\u017cliwem dopiero w ostatnich czasach, dzi\u0119ki porz\u0105dnie prowadzonym robotom g\u00f3rniczym i por\u00f3wnaniu otrzymanych st\u0105d pojedynczych przekroj\u00f3w. Z tych bada\u0144 okaza\u0142o si\u0119, \u017ce z\u0142o\u017ce sk\u0142ada si\u0119 z pi\u0119ciu r\u00f3\u017cnych mas, czyli g\u0142\u00f3wnych pok\u0142ad\u00f3w, u\u0142o\u017conych na sobie w pewnym okre\u015blonym porz\u0105dku. Na wapieniu podk\u0142adowym spoczywa najpierw warstwa popielatego lub czarniawego i\u0142u wapnistego, odznaczaj\u0105cego si\u0119, prawdopodobnie z powodu zawarto\u015bci wapna[5]<\/a>, czarnymi b\u0142yszcz\u0105cymi obluzami, a niekiedy \u0142upkow\u0105 budow\u0105. W\u0142a\u015bciwo\u015bci te wskazuj\u0105 niew\u0105tpliwie, \u017ce omawiana warstwa powsta\u0142a drog\u0105 przeobra\u017cenia z \u0142upku wapiennego. Ta warstwa popielatego i\u0142u znajduje si\u0119 prawie wsz\u0119dzie, cho\u0107 cz\u0119sto ma zaledwie kilka cali[6]<\/a> grubo\u015bci, i posiada szczeg\u00f3lne znaczenie dla g\u00f3rnik\u00f3w, gdy\u017c w niej wyst\u0119puj\u0105 najwa\u017cniejsze rudy miedziane. W miejscach, gdzie ona jest rudono\u015bn\u0105, grubo\u015b\u0107 jej dochodzi do 5-6 st\u00f3p, lecz zmienia si\u0119 bardzo na niewielkich nawet odleg\u0142o\u015bciach. Nad szarym i\u0142em, zawieraj\u0105cym rudy miedziane, znajduje si\u0119 zwykle pok\u0142ad, zwany przez tutejszych g\u00f3rnik\u00f3w marglem. Jest to \u017c\u00f3\u0142to-szary, niekiedy brunatno i czerwono-plamisty wapie\u0144 marglowy ze szczelinami i szczotkami bia\u0142ego szpatu wapiennego[7]<\/a>. Margiel ten w wielu miejscach, gdzie z\u0142o\u017ce odznacza si\u0119 bogactwem rudy, miewa niewielk\u0105 grubo\u015b\u0107; zato gdzie indziej, jak np. w szybie \u201eJan”, dochodzi do kilku s\u0105\u017cni i powoduje zanik rud, zar\u00f3wno w swym pok\u0142adzie jak i w nadk\u0142adzie. Mi\u0119dzy szarym i\u0142em i marglem znajdowano tu i owdzie \u0142awice i\u0142u czarnego i czerwonego, po\u0142\u0105czone z nieznacznemi z\u0142o\u017cami zawieraj\u0105cego mied\u017a \u017celaziaka brunatnego, np. przy odbudowie stropowej na zach\u00f3d od szybu \u201eKarol” nad trzecim poziomem na g\u0142\u0119boko\u015bci 32 s\u0105\u017cni i mi\u0119dzy pierwszym i trzecim poziomem w szybie \u201eStanis\u0142aw”. Sam ten margiel tylko w jednem miejscu okaza\u0142 si\u0119 rudono\u015bnym, mianowicie mi\u0119dzy szybem „Stanis\u0142aw” i starym szybem \u201eKatarzyna”, na g\u0142\u0119boko\u015bci oko\u0142o 15-tu s\u0105\u017cni od powierzchni. Znaleziono tutaj w znacznej masie marglu ziele\u0144 miedzian\u0105[8]<\/a>, malachit i azuryt, b\u0105d\u017a wpry\u015bni\u0119te w ska\u0142\u0119, b\u0105d\u017a te\u017c wype\u0142niaj\u0105ce nieprawid\u0142owe szczeliny, kt\u00f3re, s\u0105dz\u0105c z obszernych, lecz nieprawid\u0142owych starych rob\u00f3t, prowadzonych z szybu \u201eKatarzyna”, dostarcza\u0142y prawdopodobnie dawniej do\u015b\u0107 znacznych ilo\u015bci rudy. Na marglu tym spoczywa zazwyczaj trzeci gatunek ska\u0142y, nosz\u0105cy w mowie g\u00f3rnik\u00f3w niezwyk\u0142e miano popielicy. Warstwa ta, o grubo\u015bci nader zmiennej, jest bardzo lekk\u0105 w suchym stanie i sk\u0142ada si\u0119 ze szczeg\u00f3lnej mieszaniny ochry \u017celaznej[9]<\/a> i w\u0119glanu wapnia. Zwyk\u0142a jej barwa jest ochrowo-\u017c\u00f3\u0142ta, chocia\u017c bardzo cz\u0119sto wida\u0107 miejsca brunatno i czerwono-plamiste, a niekiedy zupe\u0142nie ceglaste. Ziele\u0144 miedziana, malachit i azuryt cz\u0119sto znajduj\u0105 si\u0119 w niej wpry\u015bni\u0119te, rzadziej za\u015b wro\u015bni\u0119te w wi\u0119kszych grudkach. Masa tej ska\u0142y zawiera nawet wtedy, gdy w niej nie wida\u0107 rud miedzianych, od 1% do 4% miedzi, kt\u00f3re prawdopodobnie w postaci czarnego tlenku chemicznie s\u0105 zwi\u0105zane z mas\u0105 ska\u0142y. Ta tak zwana popielica znajduje si\u0119 w blizkiem pokrewie\u0144stwie z marglem i zast\u0119puje go miejscami, jak na przyk\u0142ad mi\u0119dzy szybami ,,Karol” i \u201eJan'” nad trzecim poziomem; niekiedy zn\u00f3w margiel le\u017cy mi\u0119dzy dwiema warstwami popielicy, jak na przyk\u0142ad w szybie ,,Jan”, lub te\u017c niema go wcale, co znowu widzie\u0107 mo\u017cna w przecznicy na trzecim poziomie mi\u0119dzy szybami \u201eKarol” i \u201eBarbara”. Na popielicy le\u017cy czwarty pok\u0142ad z\u0142o\u017ca, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z warstw r\u00f3\u017cnych i\u0142\u00f3w. Zwykle nast\u0119puj\u0105 tu po sobie od do\u0142u ku g\u00f3rze: czarny i\u0142, \u017c\u00f3\u0142ty i\u0142. ruda \u017celazna, pstry i czerwony i\u0142. Wszystkie te odmiany i\u0142\u00f3w, nadzwyczaj zmienne pod wzgl\u0119dem zabarwienia, nie zawieraj\u0105 wcale wapna, co mia\u0142o miejsce w g\u0142\u0119bszych warstwach, lecz maj\u0105 charakter krzemionkowo-gliniasty. Zdaje si\u0119 nie ulega\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce stan ich obecny nie jest pierwotny, lecz \u017ce powsta\u0142y one z przeobra\u017cenia pewnych warstw kwarcytu przej\u015bciowego zw\u0142aszcza za\u015b ze znajduj\u0105cych si\u0119 w nim \u0142awic \u0142upku gliniastego.<\/p>\n

Spoczywaj\u0105cy bezpo\u015brednio na popielicy czarny i\u0142 zawiera niekiedy siarkowe rudy miedziane, lecz w daleko mniejszej ilo\u015bci, ani\u017celi le\u017c\u0105cy poni\u017cej i\u0142 popielaty. \u017b\u00f3\u0142te, czerwone i pstre i\u0142y, przewa\u017cnie t\u0142ustej konsystencyi, zawieraj\u0105ce gdzieniegdzie rodzaj umbry i \u017c\u00f3\u0142tej ziemi[10]<\/a>, stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wne z\u0142o\u017ca tutejszych rud \u017celaznych. Wreszcie ponad temi, bogatemi w rudy \u017celazne, warstwami i\u0142u le\u017cy bia\u0142y, piaszczysty, mikowy i nieco \u0142upkowy i\u0142, kt\u00f3ry przechodzi stopniowo w kwarcyt, pokrywaj\u0105cy ca\u0142e z\u0142o\u017ce, a nawet warstwuje si\u0119 na przemian z tym kwarcytem. Wed\u0142ug wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa i\u0142 ten powsta\u0142 z przeobra\u017cenia kwarcytu i nigdy rud nie zawiera[11]<\/a>.<\/p>\n

W opisanej powy\u017cej normalnej budowie tego z\u0142o\u017ca, kt\u00f3rego nie mog\u0119 por\u00f3wna\u0107 z \u017cadnem innem z\u0142o\u017cem w podobnych ska\u0142ach, trafiaj\u0105 si\u0119 wprawdzie miejscowe wyj\u0105tki, lecz nie b\u0119d\u0119 tu ich opisywa\u0142, gdy\u017c mog\u0105 one interesowa\u0107 tylko g\u00f3rnik\u00f3w praktyk\u00f3w, ale nie geolog\u00f3w, a wyliczanie ich, zamiast wyja\u015bni\u0107, zaciemnia\u0142oby tylko m\u00f3j opis. Zato uwa\u017cam za stosowne opisa\u0107 nieco dok\u0142adniej rudy, wyst\u0119puj\u0105ce w tem z\u0142o\u017cu.<\/p>\n

Znajduj\u0105 si\u0119 tu dwojakie rudy miedziane: siarkowe i utlenione, Pierwsze s\u0105 g\u0142\u00f3wnemi rudami i z nich, jak si\u0119 zdaje, powsta\u0142y przewa\u017cnie rudy utlenione drog\u0105 p\u00f3\u017aniejszego przeobra\u017cenia naturalnego. Rudy siarkowe znajduj\u0105 si\u0119 na rudono\u015bnej \u0142awicy szarego i\u0142u mi\u0119dzy \u0142upkiem wapiennym a marglem. S\u0105 to mianowicie: zbity b\u0142yszcz miedzi[12]<\/a> i czer\u0144 miedziana[13]<\/a>.<\/p>\n

Tutejszy b\u0142yszcz miedzi r\u00f3\u017cni si\u0119 od okaz\u00f3w tej rudy z Syberyi, Kornwalisu i Mansfeldu mniej doskona\u0142\u0105 kowalno\u015bci\u0105, a zato wi\u0119ksz\u0105 twardo\u015bci\u0105 i krucho\u015bci\u0105. Pod wzgl\u0119dem chemicznym nie jest to czysty siarczek miedzi, jak inne b\u0142yszcze miedzi, lecz zawiera niekiedy w do\u015b\u0107 znacznej ilo\u015bci arszenik, siarczek \u017celaza i nieco cynku. W ten spos\u00f3b, w\u0142a\u015bciwie rzecz bior\u0105c, jest on ogniwem po\u015bredniem mi\u0119dzy b\u0142yszczem miedzi a tetraedrytem14[14]<\/a><\/sup>. Odmiana jego, spotykana przewa\u017cnie w zbitym \u017celaziaku brunatnym i nazywana tu tetraedrytem \u017celazistym, nale\u017cy prawdopodobnie ca\u0142kowicie do tego ostatniego. Czer\u0144 miedziana, kt\u00f3ra nigdzie nie znajduje si\u0119 w tak znacznych ilo\u015bciach, powsta\u0142a prawdopodobnie z rozk\u0142adu b\u0142yszczu miedzi i nawet znajdujemy tu ogniwa po\u015brednie mi\u0119dzy obu tymi minera\u0142ami. W stanie najczystszym tutejsza czer\u0144 miedziana ma posta\u0107 proszku ciemno-indygowo-niebieskiego i nie zawiera wcale siarki, jest wi\u0119c (pomin\u0105wszy niekt\u00f3re podrz\u0119dne domieszki) czystym naturalnym tlenkiem miedziowym. Piryt miedziany[15]<\/a>, najpospolitsza ze wszystkich rud miedzi, wyst\u0119puje bardzo rzadko w z\u0142o\u017cu tutejszem i przytem w bardzo ma\u0142ych skupieniach, tak \u017ce brak jego jest charakterystycznym dla tego z\u0142o\u017ca.<\/p>\n

Cz\u0119sto zato daje si\u0119 widzie\u0107 razem z rudami miedzianemi piryt \u017celazny[16]<\/a>, po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci tak delikatnie rozproszony w masie i\u0142u, \u017ce staje si\u0119 widocznym dopiero po jego przep\u0142ukaniu. Niekiedy jednak wydziela si\u0119 on w wi\u0119kszych masach, a wtedy przybiera posta\u0107 pirytu w\u0105trobowego lub promienistego; po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci ukazuje si\u0119 on wtedy w szczeg\u00f3lnych powy\u017ceranych postaciach i zawiera domieszk\u0119 miedzi. Wytworem wietrzenia pirytu jest witryol[17]<\/a> miedziany i cynkowy, kt\u00f3re cz\u0119sto spotykaj\u0105 si\u0119 w starych robotach g\u00f3rniczych. Prawie r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto jak piryt znajduje si\u0119 w szarych i czarnych i\u0142ach razem z rudami miedzianemi osobliwa dziurkowato-kom\u00f3rkowa, trudna do rozpoznania, \u017c\u00f3\u0142ta blenda cynkowa[18]<\/a>, kt\u00f3ra wszak\u017ce przy procesie przetapiania \u0142atwo ukazuje si\u0119 hutnikowi, jako go\u015b\u0107 nieproszony. Dawniej, kiedy za panowania kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta genera\u0142 Soldenhof zarz\u0105dza\u0142 tutejszem g\u00f3rnictwem, wydobywano w Miedzianej G\u00f3rze tak zwan\u0105 rud\u0119 metalow\u0105 czyli mosi\u0119\u017cn\u0105, z kt\u00f3rej bezpo\u015brednio otrzymywano rodzaj lichego stopu i odlewano z niego armaty, dzwony, a nawet odlano zachowane do dzisiaj popiersie kr\u00f3la. Zdaje mi si\u0119 prawdopodobnem, \u017ce ruda owa by\u0142a mieszanin\u0105 \u017celazistego tetraedrytu i wy\u017cej wymienionej blendy cynkowej. Dawniejsze wiadomo\u015bci, podane przez Karstena i Carosi\u2019ego, twierdz\u0105 z wszelk\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce w Miedzianej G\u00f3rze znajdowano nawet galman[19]<\/a> i szpat cynkowy[20]<\/a>. Przypuszczalnie wyst\u0119powa\u0142y one w g\u00f3rnych poziomach gdy\u017c w g\u0142\u0119bszych, obecnie eksploatowanych, nigdy ich nie widzia\u0142em.<\/p>\n

Daleko rzadziej od b\u0142yszczu miedzi i czerni miedzianej znajduj\u0105 si\u0119 mied\u017a rodzima[21]<\/a> i czerwona ruda miedziana[22]<\/a>.<\/p>\n

Pierwsza wyst\u0119puje w wyd\u0142u\u017conych oktaedrach[23]<\/a>, przewa\u017cnie zro\u015bni\u0119tych z sob\u0105 rz\u0119dami, rzadziej w postaci w\u0142osk\u00f3w i drut\u00f3w, tkwi\u0105cych w szarym ile lub w zbitej, \u017c\u00f3\u0142to-czerwonej popielicy, wreszcie wro\u015bni\u0119ta w \u017celaziaku brunatnym, Jeszcze rzadsz\u0105 jest czerwona ruda miedziana, kt\u00f3ra zwykle tkwi w czarnym ile w postaci ma\u0142ych i bardzo ma\u0142ych oktaedr\u00f3w. Wi\u0119ksze jej kawa\u0142ki znajdywano rzadko na zach\u00f3d od szybu \u201eStanis\u0142aw\u201d.<\/p>\n

Rudy miedziane utlenione znajduj\u0105 si\u0119 przewa\u017cnie w marglach i w popielicy, rzadziej w szarym i czarnym ile. S\u0105 to: malachit, b\u0142\u0119kit miedzi[24]<\/a>, ziele\u0144 miedziana czysta i \u017celazista.<\/p>\n

Malachit, kt\u00f3ry przed laty dobywany by\u0142 w pobli\u017cu szybu \u201eJan\u201d w powa\u017cnych ilo\u015bciach, znajduje si\u0119 tylko w popielicy. Jest to w\u0142\u00f3knisty malachit, wyst\u0119puj\u0105cy niekiedy w pi\u0119knych igie\u0142kowatych kryszta\u0142ach, z\u0142\u0105czonych w p\u0119czki i nerki. Niedawno dopiero znaleziono, jako rzadko\u015b\u0107, malachit nerkowej lub grubogronkowatej postaci.<\/p>\n

B\u0142\u0119kit miedzi (azuryt) trafia si\u0119 b\u0105d\u017a to w postaci ziemistej na \u015bcianach szczelin, b\u0105d\u017a to w postaci ziarn, wielko\u015bci grochu, wro\u015bni\u0119tych w czarny i\u0142; bywa te\u017c promienisty, po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci w bardzo ma\u0142ych, niewyra\u017anych kryszta\u0142ach, naro\u015bni\u0119ty na \u015bcianach szczelin lub ma\u0142ych pr\u00f3\u017cni w popielicy i w marglu, rzadziej na zbitym \u017celaziaku brunatnym.<\/p>\n

W warstwach tego z\u0142o\u017ca, zawieraj\u0105cych rudy miedziane, znajduj\u0105 si\u0119 jeszcze, jako rzadko\u015b\u0107, obce minera\u0142y:<\/p>\n

1) B\u0142yszcz o\u0142owiu[25]<\/a>, prawie zawsze z obfit\u0105 zawarto\u015bci\u0105 antymonu. Wyst\u0119puje w niekt\u00f3rych miejscach z\u0142o\u017ca mianowicie: w marglach, w masach marglowych o wygl\u0105dzie rogowcowym tudzie\u017c w i\u0142ach, jako niesta\u0142a domieszka.<\/p>\n

2) Szpat ci\u0119\u017cki[26]<\/a> promienisty, tak zwany szpat bolo\u0144ski. Znaleziony by\u0142 raz tylko w ma\u0142ych nerkach sferoidalnych w ile czarnym niedaleko szybu \u201eStanis\u0142aw\u201d.<\/p>\n

3) Aragonit[27]<\/a> wyst\u0119powa\u0142 w tak zwanych marglach tak\u017ce tylko w niewielu okazach.<\/p>\n

4) Allofan[28]<\/a> wyst\u0119powa\u0142 w tak zwanych marglach w starych robotach szybu \u201eKatarzyna\u201d w znacznej ilo\u015bci.<\/p>\n

Drug\u0105 rodzin\u0105 rud, wyst\u0119puj\u0105cych w tem z\u0142o\u017cu, zw\u0142aszcza za\u015b w g\u00f3rnych jego warstwach, s\u0105 rudy \u017celazne. Chocia\u017c tworz\u0105 one w og\u00f3le osobne pok\u0142ady, nie trzeba jednak wyobra\u017ca\u0107 sobie, \u017ce pewna dana warstwa sk\u0142ada si\u0119 w ca\u0142ej swej rozci\u0105g\u0142o\u015bci z rudy \u017celaznej; przeciwnie, wszystkie z\u0142o\u017ca rud \u017celaznych w polskiej formacyi przej\u015bciowej, a nawet wiele z tych, kt\u00f3re si\u0119 znajduj\u0105 w m\u0142odszych ska\u0142ach osadowych, maj\u0105 t\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107, \u017ce tworz\u0105 w nich sferoidalne bu\u0142y i grudki, le\u017c\u0105ce w mniejszem lub wi\u0119kszem oddaleniu od siebie w masie i\u0142u. Sferoidy owe maj\u0105 budow\u0119 wsp\u00f3\u0142\u015brodkowo-skorupow\u0105 i niejednokrotnie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z warstewek r\u00f3\u017cnych rud \u017celaznych, a we wn\u0119trzu maj\u0105 wydr\u0105\u017cenie, kt\u00f3re bywa puste albo wype\u0142nione i\u0142em lub wod\u0105. Wielko\u015b\u0107 tych bu\u0142 waha si\u0119 od obj\u0119to\u015bci pi\u0119\u015bci do kilku s\u0105\u017cni sze\u015bciennych, a w tym ostatnim razie wysoko\u015b\u0107 rob\u00f3t g\u00f3rniczych w rudzie wynosi przesz\u0142o dwa s\u0105\u017cnie. Wygl\u0105da to tak, jak gdyby ca\u0142y pok\u0142ad sk\u0142ada\u0142 si\u0119 tylko z rudy, i dopiero po sko\u0144czeniu odbudowy[29]<\/a> mo\u017cna si\u0119 przekona\u0107, \u017ce s\u0105 to tylko wielkie gniazda, maj\u0105ce swe granice. W takich z\u0142o\u017cach przodki rob\u00f3t nigdy nie s\u0105 sta\u0142e i cz\u0119sto przechodzi si\u0119 robotami znaczne przestrzenie, zupe\u0142nie pozbawione rud i z\u0142o\u017cone tylko z i\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Z\u0142o\u017ce miedzianog\u00f3rskie odznacza si\u0119 w\u015br\u00f3d poznanych i odbudowanych w ostatnich czasach z\u0142\u00f3\u017c tego rodzaju najwi\u0119ksz\u0105 rozmaito\u015bci\u0105 i bogactwem rud \u017celaznych obok najwi\u0119kszej ich zmienno\u015bci. Panuj\u0105c\u0105 tu odmian\u0105 jest \u017celaziak brunatny[30]<\/a>, na kt\u00f3rym w wi\u0119kszych skupieniach lub jako pow\u0142oka znajduje si\u0119 niekiedy osobliwy minera\u0142, kt\u00f3ry pod wzgl\u0119dem chemicznym przedstawia sob\u0105 wodny tlenek glinu i krzemionki i zbli\u017ca si\u0119 nieco do allofanu. Jest on bia\u0142y lub zabarwiony na \u017c\u00f3\u0142to ochr\u0105 \u017celazn\u0105 o muszlowym od\u0142amie, mi\u0119kki, p\u0119kaj\u0105cy w wodzie na podobie\u0144stwo bolu, i daje rys\u0119 o po\u0142ysku t\u0142ustym. Stanowi on prawdopodobnie po\u015brednie ogniwo mi\u0119dzy steatytem (kaolinem)[31]<\/a> a p\u00f3\u0142opalem[32]<\/a> i powsta\u0142 wskutek przeobra\u017cenia. Zwyk\u0142y zbity \u017celaziak brunatny b\u0105d\u017a to przechodzi w \u017celaziak, podobny do jaspisu, b\u0105d\u017a te\u017c odznacza si\u0119 oddzielno\u015bci\u0105 kanciasto-ziarnist\u0105, tak, \u017ce przy odbudowie za ka\u017cdem uderzeniem kilofa rozpada si\u0119 na ostro ograniczone, kanciaste od\u0142amki, kt\u00f3rych powierzchnie pokryte s\u0105 czarn\u0105 pow\u0142ok\u0105, zawieraj\u0105c\u0105 mangan. Ziarnisty \u017celaziak brunatny przechodzi w nast\u0119pstwie w \u017celaziak gliniasty. Ze zbitym \u017celaziakiem brunatnym \u0142\u0105czy si\u0119 czerwony \u0142upkowaty \u017celaziak[33]<\/a> gliniasty, kt\u00f3ry obfit\u0105 zawarto\u015bci\u0105 krzemionki, zmianami w zawarto\u015bci \u017celaza, a jednocze\u015bnie t\u0142ustym po\u0142yskiem na powierzchniach od\u0142amu dowodzi, \u017ce jest w\u0142a\u015bciwie i\u0142em, zawieraj\u0105cym domieszk\u0119 tlenku \u017celazowego, i dlatego spotykamy go zawsze na powierzchniach nerek \u017celaziaka brunatnego.<\/p>\n

W\u0142\u00f3knisty \u017celaziak brunatny wyst\u0119puje prawie zawsze w wydr\u0105\u017ceniach wielkich nerek o budowie wsp\u00f3\u0142\u015brodkowej i chocia\u017c co do ilo\u015bci swej nie no\u017ce si\u0119 r\u00f3wna\u0107 z odmian\u0105 zbit\u0105, tworzy jednak niekiedy dosy\u0107 powa\u017cne, do 6 cali grube, warstewki. Zazwyczaj odznacza si\u0119 on powierzchni\u0105 nerkow\u0105 i dopiero przed niedawnym czasem znaleziono go ko\u0142o szybu \u201eJan\u201d w Miedzianej G\u00f3rze w rozmaitych innych postaciach stalaktytowych. Obok \u017celaziaka brunatnego i pokrewnego mu \u017celaziaka gliniastego znajduje si\u0119 w tem z\u0142o\u017cu \u017celaziak czerwony, b\u0105d\u017a zbity, b\u0105d\u017a w\u0142\u00f3knisty o budowie wsp\u00f3\u0142\u015brodkowo-skorupowej, odznaczaj\u0105cy si\u0119 silnym po\u0142yskiem metalicznym i czarn\u0105 barw\u0105. Niejednokrotnie \u017celaziaki czerwony i brunatny maj\u0105 zewn\u0119trzne barwy tak zbli\u017cone do siebie, \u017ce dopiero \u017c\u00f3\u0142ta lub czerwona rysa mo\u017ce rozstrzygn\u0105\u0107 do jakiej odmiany zaliczy\u0107 dan\u0105 rud\u0119. Najciekawszem jednak jest zjawisko, polegaj\u0105ce na tem, \u017ce we wn\u0119trzu wsp\u00f3\u0142\u015brodkowo-skorupowych nerek u\u0142o\u017cone s\u0105 na przemian cienkie, nie grubsze od grzbietu no\u017ca, warstewki czerwonego i brunatnego \u017aelaziaka w\u0142\u00f3knistego. Widzimy tu zatem dowody szybkich zmian w tworzeniu si\u0119 wodnego i bezwodnego tlenku \u017celazowego.<\/p>\n

Z rudami \u017celaznemi po\u0142\u0105czone s\u0105 w tem z\u0142o\u017cu bardzo ciekawe rudy manganowe. Szary braunsztajn[34]<\/a> promienisty Wernera znajduje si\u0119 w szczelinach \u017celaziaka brunatnego w male\u0144kich igie\u0142kowatych kryszta\u0142ach, ale rzadko \u0142\u0105czy si\u0119 w wi\u0119ksze skupienia. Cz\u0119stszym jest szary ziemisty braunsztajn, zmieszany \u015bci\u015ble z \u017celaziakiem brunatnym, a niekiedy wydzielaj\u0105cy si\u0119 z po\u015br\u00f3d nich w wi\u0119kszych skupieniach.<\/p>\n

Wy\u017cej opisana odmiana rud manganowych zwi\u0105zana jest geologicznie z brunatnemi rudami \u017celaznemi; przeciwnie w tych miejscach z\u0142o\u017ca tutejszego, gdzie si\u0119 znajduje \u017celaziak czerwony, wyst\u0119puje braunsztajn czarny.<\/p>\n

(Pusch G. G. 1903 \u2013 Geognostyczny opis Polski oraz innych kraj\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Karpat po\u0142o\u017conych. Druk S. \u015awi\u0119ckiego, D\u0105browa).<\/p>\n

[1]<\/a> Stopa \u2013 29,8 cm.
\n[2]<\/a> Glina \u0142upkowa\u2026 \u00ad\u2013 og\u00f3lnie i\u0142owiec, mu\u0142owiec lub \u0142upek mu\u0142owcowo-ilasty.
\n[3]<\/a> S\u0105\u017ce\u0144 \u2013 1,73 m.
\n[4]<\/a> Nie s\u0105 niczem innem … \u2013 pogl\u0105d o pochodzeniu ska\u0142 ilasto-mu\u0142owcowych z przeobra\u017cenia piaskowc\u00f3w nale\u017cy uzna\u0107 obecnie za nieuzasadniony; natomiast niewielka cz\u0119\u015b\u0107 i\u0142\u00f3w mo\u017ce stanowi\u0107 reziduum po skrasowieniu wapieni.
\n[5]<\/a> Wapno \u2013 tu: w\u0119glan wapnia.
\n[6]<\/a> Cal \u2013 2,54 cm lub cal polski (jednostka u\u017cywana na ziemiach polskich w I po\u0142owie XIX w.) – 2,4 cm.
\n[7]<\/a> Szpat wapienny \u2013 grubokrystaliczny kalcyt, minera\u0142 stanowi\u0105cy pod wzgl\u0119dem chemicznym w\u0119glan wapnia; g\u0142\u00f3wny sk\u0142adnik wapieni.
\n[8]<\/a> Ziele\u0144 miedziana \u2013 zapewne malachit o skrytokrystalicznej strukturze.
\n[9]<\/a> Ochra \u017celazna \u2013 s\u0142abo zwi\u0119z\u0142y limonit o intensywnej ochrowej barwie.
\n[10]<\/a> Umbra i \u017c\u00f3\u0142ta ziemia \u2013 odmiany ilastych limonit\u00f3w.
\n[11]<\/a> I\u0142 ten powsta\u0142 … \u2013 i\u0142y nie powsta\u0142y z przeobra\u017cenia piaskowc\u00f3w kwarcytowych.
\n[12]<\/a> B\u0142yszcz miedzi \u2013 minera\u0142 chalkozyn, siarczek miedzi.
\n[13]<\/a> Czer\u0144 miedzi \u2013 minera\u0142 tenoryt, tlenek miedzi; Pusch jednak opisuje pod t\u0105 nazw\u0105 r\u00f3wnie\u017c mieszanin\u0119 (przerosty) chalkozynu i tenorytu.
\n[14]<\/a> Tetraedryt \u2013 minera\u0142, siarczek miedziowo-antymonowy cz\u0119sto zawieraj\u0105cy domieszki innych metali, g\u0142\u00f3wnie srebra, \u017celaza lub o\u0142owiu.
\n[15]<\/a> Piryt miedziany \u2013 minera\u0142 chalkopiryt, chemicznie siarczek miedzi i \u017celaza.
\n[16]<\/a> Piryt \u017celazny \u2013 minera\u0142 piryt, siarczek \u017celaza.
\n[17]<\/a> Witriol \u2013 kwas siarkowy lub jego sole, w tym przypadku siarczany miedzi i cynku.
\n[18]<\/a> Blenda cynkowa \u2013 minera\u0142 sfaleryt, siarczek cynku.
\n[19]<\/a> Galman \u2013 mieszanina z\u0142o\u017cona g\u0142\u00f3wnie z w\u0119glanowych, krzemianowych i tlenkowych minera\u0142\u00f3w cynku powstaj\u0105ca najcz\u0119\u015bciej w rezultacie wietrzenia rud cynkowych zbudowanych ze sfalerytu (siarczku cynku).
\n[20]<\/a> Szpat cynkowy \u2013 grubokrystaliczny sfaleryt.
\n[21]<\/a> Mied\u017a rodzima \u2013 mied\u017a jako pierwiastek; w Miedzianej G\u00f3rze wyst\u0119puje w znikomych ilo\u015bciach.
\n[22]<\/a> Czerwona ruda miedziana \u2013 zapewne minera\u0142 kupryt, tlenek miedzi.
\n[23]<\/a> Oktaedr \u2013 o\u015bmio\u015bcian, w tym przypadku kryszta\u0142 o kszta\u0142cie o\u015bmio\u015bcianu.
\n[24]<\/a> B\u0142\u0119kit miedzi \u2013 minera\u0142 azuryt, chemicznie zasadowy w\u0119glan miedzi.
\n[25]<\/a> B\u0142yszcz o\u0142owiu \u2013 minera\u0142 galena, chemicznie siarczek o\u0142owiu.
\n[26]<\/a> Szpat ci\u0119\u017cki \u2013 najprawdopodobniej minera\u0142 baryt, siarczan baru.
\n[27]<\/a> Aragonit \u2013 minera\u0142 o takim samym sk\u0142adzie chemicznym jak kalcyt (w\u0119glan wapnia) ale o innej budowie krystalicznej, znacznie rzadszy ni\u017c kalcyt i mo\u017cna mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, czy prawid\u0142owo rozpoznany w Miedzianej G\u00f3rze.
\n[28]<\/a> Allofan \u2013 obecnie t\u0105 nazw\u0105 okre\u015bla si\u0119 mineraloid stanowi\u0105cy bezpostaciow\u0105 form\u0119 wyst\u0119powania uwodnionych tlenk\u00f3w krzemu i glinu.
\n[29]<\/a> Odbudowa \u2013 eksploatacja z\u0142o\u017ca.
\n[30]<\/a> \u017belaziak brunatny \u2013 limonit, mieszanina uwodnionych tlenk\u00f3w \u017celaza.
\n[31]<\/a> Steatyt i kaolinit \u2013 minera\u0142y z grupy krzemian\u00f3w warstwowych. Nazwa kaolin odnosi si\u0119 obecnie do ska\u0142y zbudowanej z kaolinitu, ale Pusch u\u017cy\u0142 j\u0105 zapewne na okre\u015blenie minera\u0142u.
\n[32]<\/a> Opal \u2013 mineraloid, tlenek krzemu (krzemionka) nie maj\u0105cy postaci krystalicznej.
\n[33]<\/a> Czerwony … \u2013 minera\u0142 hematyt (tlenek \u017celaza), z dalszego opisu wynika, \u017ce w tym wypadku jest on bardzo silnie zailony.
\n[34]<\/a> Brausztajn (brausztyn) \u2013 pod t\u0105 nazw\u0105 opisywane s\u0105 minera\u0142y o r\u00f3\u017cnej budowie krystalicznej, stanowi\u0105ce chemicznie dwutlenek manganu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Opis geologiczny z\u0142o\u017ca miedzianog\u00f3rskiego dokonany przez Jerzego B. Puscha w pierwszej po\u0142owie XIX wieku \u00a0Najwa\u017cniejszem ze wszystkich z\u0142\u00f3\u017c rud, wyst\u0119puj\u0105cych w pasie granicznym mi\u0119dzy wapieniem a kwarcytem, jest z\u0142o\u017ce w Miedzianej G\u00f3rze le\u017c\u0105cej o mil\u0119 na p\u00f3\u0142noco-zach\u00f3d od Kielc, znane ju\u017c od pocz\u0105tku XIII-go wieku i s\u0142awne ze wzgl\u0119du na prowadzon\u0105 tam kopalni\u0119 rud miedzianych. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-50","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/50","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=50"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/50\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":66,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/50\/revisions\/66"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=50"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}