{"id":54,"date":"2015-08-06T11:36:41","date_gmt":"2015-08-06T09:36:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.miedziana.pl\/?page_id=54"},"modified":"2019-06-20T16:25:31","modified_gmt":"2019-06-20T14:25:31","slug":"opinia-o-baronie-antonim-soldenhoffie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/opinia-o-baronie-antonim-soldenhoffie\/","title":{"rendered":"Antoni Soldenhoffen"},"content":{"rendered":"

Biogram zosta\u0142 opublikowany w latach 2000-2001 w XL tomie Polskiego S\u0142ownika Biograficznego. <\/strong>(Maria Czeppe)<\/p>\n

Soldenhoffen<\/strong> (Soldenhoff, Soldynow, Soltanhof) Antoni Aleksander h. w\u0142asnego (zm. po r. 1797), baron, oficer rosyjski, gen.-major wojsk kor., dyrektor zak\u0142ad\u00f3w metalurgicznych. Najcz\u0119\u015bciej spotykan\u0105 form\u0105 nazwiska jest: Soldenhoff, sam S. jednak podpisywa\u0142 si\u0119 Soldenhoffen. Prawdopodobnie pochodzi\u0142 z Austrii, z rodziny S\u00f6ldner von S\u00f6ldenhoffen (wg niekt\u00f3rych herbarzy Soldner von Soldenhoffen), kt\u00f3rej przedstawiciel, Johann Adam, otrzyma\u0142 szlachectwo od cesarza w r. 1646.<\/p>\n

Wg rezydenta austriackiego w Warszawie K. Reviczky\u2019ego, S. by\u0142 czeskim Niemcem, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w armii francuskiej, a potem rosyjskiej, wg rezydenta pruskiego F. Blanchota, wyszed\u0142 w r. 1769 ze s\u0142u\u017cby austriackiej. Jest prawdopodobne, \u017ce S. pojawi\u0142 si\u0119 w Polsce w r. 1766 w towarzystwie pos\u0142a francuskiego markiza L. G. de Conflans, a potem wst\u0105pi\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 rosyjsk\u0105. W r. 1769 w stopniu majora kompletowa\u0142 w Petersburgu 3-tysi\u0119czny oddzia\u0142 \u017co\u0142nierzy (dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 p\u0142k W. Karr), przeznaczony do walki z konfederacj\u0105 barsk\u0105 i w po\u0142. sierpnia t.r. wyruszy\u0142 z cz\u0119\u015bci\u0105 oddzia\u0142u do Rygi, gdzie mia\u0142 uzupe\u0142nia\u0107 uzbrojenie i stan liczebny przed wkroczeniem do Polski. Bra\u0142 udzia\u0142 w dzia\u0142aniach przeciw konfederatom, m.in. latem 1771 wsp\u00f3lnie z p\u0142k. Albiczewem i D\u00fcringiem na czele 400-osobowego oddzia\u0142u otoczy\u0142 zgrupowanie wojsk hetmana w. lit. Micha\u0142a Kazimierza Ogi\u0144skiego. S. by\u0142 niew\u0105tpliwie tym sztabsoficerem, kt\u00f3ry przekaza\u0142 (w ko\u0144cu sierpnia lub na pocz\u0105tku wrze\u015bnia) hetmanowi wezwanie do z\u0142o\u017cenia broni i zosta\u0142 w\u00f3wczas przez niego uwi\u0119ziony.<\/p>\n

Wg W. Tokarza, w r. 1773 w stopniu pu\u0142kownika przeszed\u0142 S. na s\u0142u\u017cb\u0119 Rzpltej, jednak w dyplomie nadanego mu w r. 1775 indygenatu tytu\u0142owany by\u0142 podpu\u0142kownikiem wojsk rosyjskich. W r. 1774 zosta\u0142 szambelanem Stanis\u0142awa Augusta. Podczas sejmu rozbiorowego bra\u0142 udzia\u0142 w \u017cyciu towarzyskim stolicy. By\u0142 cz\u0142onkiem za\u0142o\u017cycielem Klubu Szlacheckiego w Pa\u0142acu Radziwi\u0142\u0142owskim, figurowa\u0142 na li\u015bcie subskrybent\u00f3w projektowanej kolekty na rzecz sprowadzenia do Warszawy teatru francuskiego. We wrze\u015bniu 1775 przebywa\u0142 w Wiedniu, gdzie pr\u00f3bowa\u0142 znale\u017a\u0107 poparcie dla swoich do\u015b\u0107 fantastycznych projekt\u00f3w: chcia\u0142 handlowa\u0107 wo\u0142ami, zak\u0142ada\u0107 magazyny, w kt\u00f3rych mogliby kupowa\u0107 gda\u0144szczanie i przez to os\u0142abi\u0107 handel pruski; rozpowiada\u0142, \u017ce ma z Polski zlecenie na zakup 40 tys. sztuk broni, ale jego deklaracjom nie dawano wiary, znany by\u0142 bowiem ze swej fanfaronady jak r\u00f3wnie\u017c z d\u0142ug\u00f3w karcianych. Zakupi\u0142 w Wiedniu tylko kilka sztuk broni. Pod koniec wrze\u015bnia wyjecha\u0142 do Polski. Informacje o jego dzia\u0142alno\u015bci dla kanclerza austriackiego W. Kaunitza zebra\u0142 we wrze\u015bniu t.r. Reviczky; wg przes\u0142anej 20 IX depeszy, S. mia\u0142 w armii rosyjskiej 2 tys. rb. \u017co\u0142du, lecz z niejasnych powod\u00f3w poda\u0142 si\u0119 do dymisji i zosta\u0142 majorem w wojsku polskim. By\u0142 zaufanym ambasadora rosyjskiego O. Stackelberga, a w swoich przedsi\u0119wzi\u0119ciach finansowych mia\u0142 wsparcie genera\u0142\u00f3w rosyjskich A. Bibikowa i A. Romaniusa. W Warszawie prowadzi\u0142 zbytkowny tryb \u017cycia, naby\u0142 te\u017c maj\u0105tek ziemski w Czechach; dochody jego (zdaniem Reviczky\u2019ego) pochodzi\u0142y g\u0142\u00f3wnie z gry.<\/p>\n

W r. 1776 kupi\u0142 S. w Warszawie pa\u0142ac przy ul. Senatorskiej 461 (zw. p\u00f3\u017aniej pa\u0142acem Blanka), kt\u00f3ry wkr\u00f3tce odst\u0105pi\u0142 J\u00f3zefowi Mikorskiemu. Prowadzi\u0142 jakie\u015b bli\u017cej nieznane interesy ze stolnikostwem podlaskimi Kuszlami, ze spadkobiercami Jerzego So\u0142\u0142ohuba, kt\u00f3rym bezprawnie zaj\u0105\u0142 maj\u0119tno\u015bci z pomoc\u0105 rosyjskich wojsk pod wodz\u0105 gen. Romaniusa, p\u00f3\u017aniej ze spadkobiercami Andrzeja Tar\u0142y. Na poczet d\u0142ugu zaci\u0105gni\u0119tego przez Tar\u0142\u0119 oraz po nabyciu jego weksli rozpocz\u0105\u0142 S. proces w Komisji Skarbowej i uzyska\u0142 korzystny wyrok. Samowolnie zaj\u0105\u0142 wtedy obj\u0119te procesem spadkowym dobra, na kt\u00f3rych mia\u0142a do\u017cywocie matka Tar\u0142y, J\u00f3zefa Ko\u0142\u0142\u0105tajowa: najpierw Babin, a potem Baran\u00f3w w Sandomierskiem. Trzyma\u0142 go do r. 1781 powoduj\u0105c wielkie straty w lasach baranowskich. W sporze tym protegowa\u0142 go ambasador Stackelberg. W\u015br\u00f3d d\u0142u\u017cnik\u00f3w S-a byli te\u017c Su\u0142kowscy, on sam winien by\u0142 pieni\u0105dze wielu osobom.<\/p>\n

W listopadzie 1778, wobec tocz\u0105cej si\u0119 wojny o sukcesj\u0119 bawarsk\u0105, S. zg\u0142osi\u0142 austriackiemu feldmarsza\u0142kowi A. Hadikowi plan utworzenia polskiego korpusu u\u0142an\u00f3w, zosta\u0142 on jednak odrzucony. S. miewa\u0142 w tym czasie (1778\u201381) konszachty z baronem K. Juliusem, oskar\u017conym o nielegalne werbowanie Polak\u00f3w do wojska austriackiego, potem dopomaga\u0142 w uwolnieniu Juliusa z aresztu. W marcu 1779 kr\u00f3l pruski Fryderyk II wymienia\u0142 si\u0119 informacjami na temat S-a ze swym rezydentem w Warszawie F. Blanchotem; podkre\u015blano niezwyk\u0142e wzgl\u0119dy Stackelberga dla S-a, kt\u00f3rego \u017cona przyznawa\u0142a si\u0119 do pokrewie\u0144stwa z rosyjskim ambasadorem. W tym tak\u017ce czasie zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 S. z austriackim radc\u0105 g\u00f3rniczym F. L. Harrschem, kt\u00f3ry pr\u00f3bowa\u0142 zainteresowa\u0107 swoimi wynalazkami Stanis\u0142awa Augusta i prowadzi\u0142 poszukiwania g\u00f3rnicze w Polsce. Ok. r. 1780 S. prawdopodobnie towarzyszy\u0142 Harrschowi w poszukiwaniach soli w okolicach Buska, a w ko\u0144cu t.r. bra\u0142 udzia\u0142 w przygotowaniach do pokazu \u00abmaszyny meteorologicznej\u00bb, zorganizowanego przez Harrscha w nale\u017c\u0105cej do S-a karczmie \u00abOstatni Grosz\u00bb na Solcu w Warszawie. W r. 1781 pod naciskiem Stackelberga Stanis\u0142aw August poszukiwa\u0142 dla niego intratnej dzier\u017cawy, m.in. w administracji las\u00f3w kozienickich. Przysta\u0142 te\u017c na zwi\u0119kszenie pensji S-a (s\u0105 w rachunkach kr\u00f3lewskich wp\u0142aty na jego rzecz, np. w r. 1776 \u2013 1 050 z\u0142.). Mimo to sytuacja finansowa S-a by\u0142a bardzo z\u0142a; w r. 1782 zmuszony by\u0142 odda\u0107 swe dobra \u00abw konkurs\u00bb (na licytacj\u0119). Karczm\u0119 \u00abOstatni Grosz\u00bb oferowa\u0142 w r. 1782 na sprzeda\u017c kr\u00f3lowi.<\/p>\n

Na prze\u0142omie l. 1781 i 1782 S. zwiedzi\u0142 Miedzian\u0105 G\u00f3r\u0119 i Niewachl\u00f3w ko\u0142o Kielc i przedstawi\u0142 kr\u00f3lowi 5 II 1782 raport z tej podr\u00f3\u017cy, w kt\u00f3rym bardzo optymistycznie oceni\u0142 zasoby z\u0142\u00f3\u017c i mo\u017cliwo\u015bci zorganizowania przetw\u00f3rstwa. Opr\u00f3cz rud metali spodziewa\u0142 si\u0119 wydobywa\u0107 malachit i azuryt, czyni\u0142 te\u017c kr\u00f3lowi nadzieje na mo\u017cliwo\u015bci uzyskiwania srebra. Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na swe zainteresowania metalurgi\u0105, zaoferowa\u0142 zorganizowanie wydobycia o\u0142owiu i miedzi. By\u0107 mo\u017ce na zainteresowanie S-a metalurgi\u0105 wp\u0142yn\u0119\u0142a wsp\u00f3\u0142praca z Harrschem. Oferta zosta\u0142a przyj\u0119ta i S-a zatrudniono w dzier\u017cawionych od bpstwa krakowskiego przedsi\u0119biorstwach wydobycia i przetwarzania rud o\u0142owiu i miedzi. Powsta\u0142a wiosn\u0105 1782 Komisja Kruszcowa powierzy\u0142a mu stanowisko dyrektora. S. zaj\u0105\u0142 si\u0119 energicznie pracami w Miedziance i G\u00f3rnie, od czerwca tak\u017ce w Miedzianej G\u00f3rze i Niewachlowie. Na rozpocz\u0119cie rob\u00f3t i p\u0142ace dla g\u00f3rnik\u00f3w po\u017cycza\u0142 pieni\u0105dze od Harrscha, otrzyma\u0142 te\u017c fundusz (300 dukat\u00f3w na 3 miesi\u0105ce) od Komisji Kruszcowej. Wizytacja przeprowadzona 19 IX t.r. przez jej prezesa, bpa p\u0142ockiego Krzysztofa Szembeka, potwierdzi\u0142a zaawansowanie rob\u00f3t g\u00f3rniczych prowadzonych przez S-a. Odkopane i pog\u0142\u0119bione zosta\u0142y szyby wydobywcze, zabezpieczone chodniki. W raporcie z 11 V 1783 donosi\u0142 S. kr\u00f3lowi o post\u0119pie rob\u00f3t g\u00f3rniczych i pracach przy budynkach i piecu w Niewachlowie, gdzie mieli pracowa\u0107 przybyli z W\u0119gier odlewnicy oraz o wizycie Kurlandczyka, barona Tymoteusza Nordenflichta, kt\u00f3ry bardzo interesowa\u0142 si\u0119 przedsi\u0119biorstwem. W pa\u017adzierniku t.r. je\u017adzi\u0142 S. na \u017cyczenie kr\u00f3la, spowodowane \u017c\u0105daniami Stackelberga, do Mi\u0144ska na Tryb. Lit. w jakiej\u015b sprawie maj\u0105tkowej, w tym czasie nadz\u00f3r nad produkcj\u0105 sprawowa\u0142a jego \u017cona. W r. 1784 zosta\u0142 odznaczony Orderem \u015bw. Stanis\u0142awa. Prawdopodobnie w tym czasie zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z masoneri\u0105, wst\u0119puj\u0105c do lo\u017cy \u00abBouclier du Nord\u00bb. W lipcu 1785 je\u017adzi\u0142 do Krzeszowic, prawdopodobnie w zwi\u0105zku z poszukiwaniami z\u0142\u00f3\u017c soli. Po trzyletnim okresie (1782\u20135) Komisja Kruszcowa powierzy\u0142a bpowi Szembekowi administracj\u0119 \u00abfabryki miedzianog\u00f3rskiej\u00bb na nast\u0119pne trzy lata; S. za\u015b pozosta\u0142 jej dyrektorem, cho\u0107 przej\u015bciowo, jak si\u0119 zdaje, w l. 1785\u20136 nadz\u00f3r nad zak\u0142adem sprawowa\u0142 Nordenflicht. W r. 1785 krytycznie S. oceni\u0142 jego dzia\u0142alno\u015b\u0107, zw\u0142aszcza jako\u015b\u0107 i ilo\u015b\u0107 wyprodukowanej miedzi, a postawiony piec kaza\u0142 przebudowa\u0107. Dn. 15 XII t.r. zosta\u0142 dyrektorem generalnym \u00abfabryki\u00bb i zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 dostarcza\u0107 rocznie 200 cetnar\u00f3w miedzi dla Komisji Menniczej. W lutym 1786 na posiedzeniach Komisji Kruszcowej przedstawiono jego memoria\u0142, w kt\u00f3rym proponowa\u0142 zawarcie kontraktu emfiteutycznego z biskupstwem na dzier\u017caw\u0119 Miedzianej G\u00f3ry i na za\u0142o\u017cenie hamerni (ku\u017ani) w Bobrzy. Rzeczywi\u015bcie, w r. 1786 kr\u00f3l wzi\u0105\u0142 w 40-letni\u0105 emfiteutyczn\u0105 dzier\u017caw\u0119 od bpstwa krakowskiego Miedzian\u0105 G\u00f3r\u0119 i Niewachl\u00f3w. Komisja wprawdzie odm\u00f3wi\u0142a finansowania \u00abstancji\u00bb S-a w Kielcach, jednak uchwali\u0142a przekazanie mu 10 tys. z\u0142. na drewno do prac w Miedzianej G\u00f3rze. S. wysuwa\u0142 te\u017c propozycje wydzier\u017cawienia innych d\u00f3br od bpstwa krakowskiego, przekonuj\u0105c o wyst\u0119puj\u0105cych tam kruszcach. Prosi\u0142 o pomoc w zorganizowaniu sprzeda\u017cy wyrob\u00f3w miedzianog\u00f3rskich. W lipcu 1787, podczas powrotu z Ukrainy, teren rob\u00f3t zwiedza\u0142 Stanis\u0142aw August. Ogl\u0105da\u0142 szyby (by\u0142o ich w\u00f3wczas 12) i piece, p\u0142uczki, a w\u0142a\u015bciwo\u015bci przedstawionych kr\u00f3lowi przez S-a minera\u0142\u00f3w i p\u00f3\u0142produkt\u00f3w ocenia\u0142 towarzysz\u0105cy mu profesor Uniw. Krak. Franciszek Scheidt. Wizycie asystowa\u0142 S., jako dyrektor generalny, z synem Alojzym zatrudnionym na stanowisku kontrolera. Dopiero w pa\u017adzierniku 1787 przedstawi\u0142 rewers, w kt\u00f3rym Nordenflicht zrzeka\u0142 si\u0119 wszelkich pretensji do fabryki. T.r. by\u0142 kontrahentem Antrepryzy Tabacznej, jednak najpewniej nie prowadzi\u0142 plantacji, lecz odst\u0105pi\u0142 kontrakt z zyskiem.<\/p>\n

W trzyletnim okresie administracji Szembeka, pod zarz\u0105dem S-a, wyremontowano w okolicach Miedzianej G\u00f3ry kilka budynk\u00f3w, w tym warzelni\u0119 koperwasu (siarczanu miedzi), pra\u017calnie rud miedzi, uruchomiono hut\u0119 w Miedzianej G\u00f3rze z piecami do odci\u0105gania srebra z miedzi, do wytopu o\u0142owiu i czyszczenia srebra, za\u015b w Niewachlowie \u2013 hut\u0119, p\u0142uczki mechaniczne i m\u0142ynki (t\u0142uczkarnie) o nap\u0119dzie wodnym, ponadto pomieszczenia dla pracownik\u00f3w. Na miejscu urz\u0105dzono te\u017c gorzelni\u0119 i browar. Od r. 1787 doz\u00f3r nad produkcj\u0105 sprawowa\u0142 dodatkowo sprowadzony przez kr\u00f3la z W\u0119gier specjalista P. Kolbany. W l. 1788\u20139 zak\u0142ady produkowa\u0142y mied\u017a w sztabkach, spi\u017c, o\u0142\u00f3w, glejt\u0119, kt\u00f3r\u0105 sprzedawano garncarzom, oraz witriol. Z Miedzianej G\u00f3ry pochodzi\u0142 malachit, kt\u00f3rym ozdobione by\u0142y pokoje Stanis\u0142awa Augusta. Fabryka zatrudnia\u0142a ponad 100 os\u00f3b, by\u0142a wi\u0119c najwi\u0119kszym zak\u0142adem hutnictwa kruszcowego w Rzpltej. Jednak bilans trzyletniego okresu by\u0142 niepomy\u015blny; wydatki przewy\u017csza\u0142y dochody. W l. 1789\u201390 zarz\u0105dza\u0142a przedsi\u0119biorstwem prawdopodobnie Komisja Ekonomiczna, S. pozostawa\u0142 jednak jej dyrektorem. Dn. 29 I 1791 zawarto kontrakt, na mocy kt\u00f3rego zosta\u0142 dzier\u017cawc\u0105 \u00abfabryki miedzianog\u00f3rskiej\u00bb na sze\u015b\u0107 lat. Kontrakt obejmowa\u0142 wsie Miedziana G\u00f3ra i Niewachl\u00f3w oraz \u00abfabryk\u0119 ca\u0142\u0105 mineraln\u0105 w tych\u017ce dobrach znajduj\u0105c\u0105 si\u0119\u00bb z prawem wydobywania i przetwarzania kopalin, dotyczy\u0142 te\u017c zabudowa\u0144 i narz\u0119dzi. S. jako dzier\u017cawca i dyrektor zobowi\u0105zywa\u0142 si\u0119 pokry\u0107 koszty inwestycji, w tym uko\u0144czenia ku\u017ani, pieca \u00abw\u0119gierskiego\u00bb i dw\u00f3ch warsztat\u00f3w oraz budynk\u00f3w dla majstr\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w i pisarza. Mia\u0142 te\u017c sam op\u0142aca\u0107 wszelkie podatki, bez dodatkowego obci\u0105\u017cania poddanych. Zgodzi\u0142 si\u0119 tak\u017ce dopu\u015bci\u0107 do sp\u00f3\u0142ki gen. Jana Komarzewskiego, je\u015bli ten zechce. Z ramienia Komisji Ekonomicznej nadz\u00f3r sprawowa\u0142 ju\u017c od r. 1789 pisarz fabryczny Turner. R\u00f3wnocze\u015bnie w r. 1789 \u017cona S-a uzyska\u0142a od administracji bpstwa krakowskiego trzyletni\u0105 dzier\u017caw\u0119 propinacji.<\/p>\n

W r. 1789 sejm uchwali\u0142 przej\u0119cie d\u00f3br bpstwa krakowskiego, dzi\u0119ki czemu przedsi\u0119biorstwo uwolnione zosta\u0142o od koszt\u00f3w dzier\u017cawy i zyska\u0142o swobod\u0119 w prowadzeniu poszukiwa\u0144 g\u00f3rniczych. S. zleci\u0142 rozpocz\u0119cie poszukiwa\u0144 m.in. na Karcz\u00f3wce ko\u0142o Kielc, w rejonie Niewachlowa, G\u00f3rna, Szczukowskich G\u00f3rek i ko\u0142o Krajna. Znaleziono rudy o\u0142owiu, a S., \u00abniespracowany w dociekaniach nowych wynalazk\u00f3w, doszed\u0142 fabrykowania glejty z nieu\u017cytecznych mieszanin kruszcowych\u00bb (F. Nax), z czego mogli korzysta\u0107 garncarze. Dostarcza\u0142 te\u017c mied\u017a dla warszawskich ludwisarni i mennicy, lecz jej jako\u015b\u0107 krytykowano. Z jego zak\u0142ad\u00f3w pochodzi\u0142 dzwon, ofiarowany w r. 1791 dla ko\u015bcio\u0142a Opatrzno\u015bci Bo\u017cej w Warszawie. Dzi\u0119ki pomocy brata, austriackiego komendanta Nowego S\u0105cza, S. zdo\u0142a\u0142 za\u0142atwi\u0107 po korzystnej cenie dostawy drelichu (lub sukna) dla wojska polskiego. Przebywa\u0142 cz\u0119sto w stolicy; w r. 1792 by\u0142 mieszka\u0144cem jurydyki Bielino (ul. Marsza\u0142kowska 1370). W zwi\u0105zku z wybuchem wojny w r. 1792 proponowa\u0142 kr\u00f3lowi, \u017ce obejmie dow\u00f3dztwo wojsk na Litwie. Wg W. Tokarza, Stanis\u0142aw August u\u017cywa\u0142 S-a do kontakt\u00f3w z dow\u00f3dcami rosyjskimi, zw\u0142aszcza z gen. M. Kachowskim, jego dawnym znajomym. W kwietniu 1793 rosyjski gen. O. Igelstr\u00f6m poleca\u0142 S-a ambasadorowi J. Sieversowi, prosz\u0105c o pomoc dla\u0144 w odzyskaniu pieni\u0119dzy za sprowadzone sukno dla wojska; zachwala\u0142 go przy tym, \u017ce dobrze s\u0142u\u017cy\u0142 gen. A. Bibikowowi i Stackelbergowi. S. zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z konfederacj\u0105 targowick\u0105 i 13 VIII 1793 uzyska\u0142 z jej ramienia nominacj\u0119 na komisarza skarbowego. Towarzyszy\u0142 Sieversowi podczas sejmu w Grodnie w r. 1793; by\u0142 na li\u015bcie pensjonariuszy z pensj\u0105 200 dukat\u00f3w. W lipcu t.r. rozpowszechnia\u0142 pog\u0142oski o wkroczeniu wojsk pruskich w rejon Warszawy, zaj\u0119ciu Sandomierskiego, Krakowskiego i Lubelskiego. Na mocy uchwa\u0142y sejmu grodzie\u0144skiego z 23 XI 1793 (\u201eUstanowienie dyrekcji nad fabryk\u0105 kopalni krajowych\u201d) powierzono mu stanowisko generalnego dyrektora kopalni krajowych, z prawem zasiadania w Komisji Skarbowej z g\u0142osem decyduj\u0105cym i z pensj\u0105 roczn\u0105 r\u00f3wn\u0105 p\u0142acy komisarzy skarbowych. Gdyby po czterech latach kopalnie nie przynosi\u0142y dochodu, S. mia\u0142 straci\u0107 pensj\u0119.<\/p>\n

Tymczasem w l. 1792\u20133 zak\u0142ady miedzianog\u00f3rskie podupada\u0142y. S. anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105, a w niepewnej sytuacji kraju pocz\u0105\u0142 prowadzi\u0107 rabunkow\u0105 eksploatacj\u0119 z\u0142\u00f3\u017c na terenie \u00abfabryki\u00bb. Hamernia zosta\u0142a wystawiona w z\u0142ym miejscu, bez dostatecznego dost\u0119pu do wody. W czasach targowickich S. wydzier\u017cawi\u0142 biskupi\u0105 wie\u015b Bobrza w pobli\u017cu Miedzianej G\u00f3ry. Produkowa\u0142 metal, kt\u00f3ry wykorzystywano do produkcji broni; tu\u017c przed wybuchem powstania ko\u015bciuszkowskiego Igelstr\u00f6m nakaza\u0142 skonfiskowa\u0107 8 tys. (wg innych danych 14 tys.) pa\u0142aszy, 2 armaty i 6 mo\u017adzierzy z remanent\u00f3w z dostaw S-a dla armii kor., a gdy \u00f3w domaga\u0142 si\u0119 zap\u0142aty, odpowiedzia\u0142 gro\u017abami. Stosunki S-a z dyplomatami i wojskowymi rosyjskimi by\u0142y jednak dobre. Po wybuchu insurekcji w Warszawie (17 IV 1794) S. schroni\u0142 si\u0119 w saskim poselstwie razem z Karolem Boscampem-Lasopolskim. Na \u017c\u0105danie w\u0142adz powsta\u0144czych z 22 IV zosta\u0142 aresztowany i przeniesiony do pa\u0142acu Br\u00fchlowskiego, a z pocz\u0105tkiem maja do wi\u0119zienia w podziemiach prochowni. Dn. 13 V Rada Zast\u0119pcza Tymczasowa poleci\u0142a Komisji Porz\u0105dkowej przes\u0142ucha\u0107 go i wydoby\u0107 informacje o miejscu przechowywania broni, surowc\u00f3w do odlewania armat oraz o okoliczno\u015bciach kontrakt\u00f3w na dostaw\u0119 drelich\u00f3w i p\u0142\u00f3cien. S. prawdopodobnie oferowa\u0142 w\u0142adzom powsta\u0144czym pomoc w tym zakresie i po przeprowadzonej 13 VII indagacji zosta\u0142 uwolniony.<\/p>\n

Po upadku powstania S. nawi\u0105za\u0142 kontakty z okupacyjnymi w\u0142adzami rosyjskimi i zasiada\u0142 w przybocznej kancelarii, tzw. Regencji, komendanta Warszawy, gen. F. Buxh\u00f6vdena. Z 20 XII 1794 pochodz\u0105 dwa przywileje dla S-a, wydane przez Stanis\u0142awa Augusta. Prawdopodobnie wystawione zosta\u0142y p\u00f3\u017aniej, mo\u017ce ju\u017c po trzecim rozbiorze, lecz antydatowane. Na mocy tych dokument\u00f3w S. z ma\u0142\u017conk\u0105, w nagrod\u0119 swych poszukiwa\u0144 i prac g\u00f3rniczych oraz za administrowanie w Miedzianej G\u00f3rze, otrzymali bez op\u0142aty w do\u017cywotnie posiadanie dwa folwarki w woj. krakowskim, z klucza s\u0142omnickiego d\u00f3br sto\u0142owych kr\u00f3lewskich \u2013 Mi\u0142ocice i Lipn\u0105 Wol\u0119, a w woj. sandomierskim z klucza osieckiego \u2013 folwark osiecki z wsiami: Osiecko, D\u0142ugo\u0142\u0119ka, Ruska Wola i Sucha Wola oraz folwark Czajk\u00f3w. Najprawdopodobniej jednak nie zdo\u0142a\u0142 obj\u0105\u0107 tych d\u00f3br w posiadanie. W r. 1795 nale\u017ca\u0142 do grona os\u00f3b, kt\u00f3re przej\u0119\u0142y dochody z loterii w Warszawie. W dozorze nad kopalniami i warsztatami w Miedzianej G\u00f3rze i okolicach zast\u0119powa\u0142 go w tym czasie syn Alojzy. S. jednak pozostawa\u0142 na mocy kontraktu dzier\u017cawc\u0105 do ko\u0144ca 1796. Od pocz\u0105tku 1794 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z gen. Komarzewskim, kt\u00f3remu kr\u00f3l ust\u0105pi\u0142 swe prawa emfiteutyczne. Zak\u0142ady, zaniedbywane i rabunkowo eksploatowane, popad\u0142y w ruin\u0119 wskutek zniszcze\u0144 wojennych. W ostatnich latach produkowano jedynie glejt\u0119. Z pocz\u0105tkiem 1797 przej\u0119te zosta\u0142y przez w\u0142adze austriackie, kt\u00f3re stara\u0142y si\u0119 od S-a odzyska\u0107 d\u0142ugi fabryki. O losach S-a po wrze\u015bniu 1797 brak informacji.<\/p>\n

S., cz\u0142owiek niew\u0105tpliwie rzutki i przedsi\u0119biorczy, z rozmaitym skutkiem anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w przedsi\u0119wzi\u0119cia gospodarcze. Umia\u0142 korzysta\u0107 ze sk\u0142onno\u015bci kr\u00f3la do zatrudniania zagranicznych specjalist\u00f3w. Opr\u00f3cz sta\u0142ych pobor\u00f3w otrzymywa\u0142 okazjonalne gratyfikacje, np. z okazji podr\u00f3\u017cy, na op\u0142acenie koszt\u00f3w dzier\u017cawy czy inwestycji. Nic nie wiadomo o jego wykszta\u0142ceniu metalurgicznym, najpewniej zdobywa\u0142 je dora\u017anie, od napotkanych specjalist\u00f3w; niekt\u00f3rzy skar\u017cyli si\u0119, \u017ce przyswoiwszy sobie ich umiej\u0119tno\u015bci, zwalnia\u0142 ich z pracy. Zdo\u0142a\u0142 rozbudowa\u0107 zak\u0142ady i uruchomi\u0107 produkcj\u0119 na spor\u0105 skal\u0119 i nada\u0107 rozmach prowadzonej dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n

Z ma\u0142\u017ce\u0144stwa z Katarzyn\u0105 (nazwisko panie\u0144skie nieznane) mia\u0142 S. syna Alojzego (u\u017cywaj\u0105cego nazwiska Soldenhoff), kt\u00f3ry ju\u017c w r. 1783 pomaga\u0142 matce w zarz\u0105dzie pod nieobecno\u015b\u0107 S-a, w r. 1790 stara\u0142 si\u0119 o wsparcie swej inicjatywy zorganizowania handlu produktami z Miedzianej G\u00f3ry. Ok. r. 1819 mieszka\u0142 w Teodor\u00f3wce ko\u0142o Dukli. Prawdopodobnie zosta\u0142 potem in\u017cynierem komunikacji wodnej Objazdu Pragi (1832). S. mia\u0142 zapewne te\u017c c\u00f3rk\u0119 (Alojzy Soldenhoff nazywa\u0142 j\u0105 siostr\u0105), w r. 1790 zam\u0119\u017cn\u0105, kt\u00f3ra posiada\u0142a jakie\u015b wp\u0142ywy w otoczeniu kr\u00f3la. Dwaj bracia S-a s\u0142u\u017cyli w wojsku austriackim, a m\u0119\u017ca siostry, p\u0142k. Miko\u0142aja von Breuninger (Breuningen) S. zdo\u0142a\u0142 umie\u015bci\u0107 w gwardii lit. Kim by\u0142 dla S-a Jan Soldenhof, major w 4. pp bu\u0142awy polnej lit. w r. 1793, nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.<\/p>\n

Estreicher; PSB (Popiel Pawe\u0142); S\u0142own. Geogr., I 578; Boniecki, XIII s. 281; Borkowski, Almanach; \u0141oza, Kawalerowie; Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w 1777\u20131794. Spisy, Kr. 1999 II; \u017berenicki E., Der polnische Adel, Hamburg 1900; \u2013 Baczkowski M., W s\u0142u\u017cbie Habsburg\u00f3w, Kr. 1998; Boche\u0144ski A., Przemys\u0142 polski w dawnych wiekach, W. 1984; Hass L., Sekta farmazonii warszawskiej, W. 1980; K\u0119sek M., Powstanie Komisji Kruszcowej i jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Miedzianej G\u00f3rze w l. 1782\u201385, Studia i Mater. z Dziej. Nauki Pol. W., S. C, T. 21: 1976; Kleczkowski A., R\u00f3\u017ca\u0144ski W., W\u00f3jcik Z., Komisja Kruszcowa \u2013 geneza i zarys dzia\u0142a\u0144, \u201eStudia Kieleckie\u201d R. 11: 1984 nr 1; Konopczy\u0144ski W., Konfederacja barska, W. 1991; Korzon, Wewn\u0119trzne dzieje; Kula W., Szkice o manufakturach, W. 1956; \u0141ab\u0119cki H., G\u00f3rnictwo w Polsce, W. 1841; Mann Z., Stanis\u0142aw August na sejmie ostatnim, W. 1938; Mencel T., Galicja Zachodnia 1795\u20131809, L. 1976; Michalski J., Polska wobec wojny o sukcesj\u0119 austriack\u0105, Wr. 1964 s. 29\u201330; Molenda D., Huty o\u0142owiu w Ma\u0142opolsce w XIV\u2013XVIII, Studia i Mater. z Hist. Kult. Mater. T. 52: 1979; Niesio\u0142owska-Rothertowa Z., Pa\u0142ac Blanka, w: Dawna Warszawa w odmienionej formie i nowej tre\u015bci, W. 1949; Pazdur J., Produkcja broni palnej na Kielecczy\u017anie w XVIII w., \u201eStudia Kieleckie\u201d R. 11: 1984 nr 2; ten\u017ce, Zak\u0142ady metalowe w Bia\u0142ogonie 1614\u20131914, Wr. 1957; Rubinowski Z., Interpretacja g\u00f3rniczo-geologiczna planu kopalni w Miedzianej G\u00f3rze z 1782 r., \u201eStudia Kieleckie\u201d R. 11: 1984 nr 1; Rybarski R., Skarbowo\u015b\u0107 Polski w dobie rozbior\u00f3w, Kr. 1937; Smole\u0144ski W., Mieszcza\u0144stwo warszawskie, W. 1976; Sobieszcza\u0144ski F. M., Warszawa, W. 1967; Tokarz W., Insurekcja warszawska, Lw. 1934; ten\u017ce, Warszawa przed wybuchem powstania 17 kwietnia 1794, Kr. 1911; Waszkiewicz J., Jurydyka Bielino, w: Warszawa XVIII wieku, W. 1972 z. 1; Wo\u0142oszy\u0144ski R. W., Z dziej\u00f3w mecenatu Stanis\u0142awa Augusta nad poszukiwaniami g\u00f3rniczymi w Polsce, \u201eKwart. Hist. Kult. Mater.\u201d R. 7: 1959 nr 3; Zahorski A., Uzbrojenie i przemys\u0142 w powstaniu ko\u015bciuszkowskim, W. 1957; Zieli\u0144ska T., Szlacheccy w\u0142a\u015bciciele nieruchomo\u015bci w miastach XVIII w., W. 1987; \u2013 Akty Powst. Ko\u015bciuszki; Buchholtz L., Powstanie ko\u015bciuszkowskie w \u015bwietle korespondencji pos\u0142a pruskiego w Warszawie, W. 1983; Cach\u00e9 de B., Powstanie ko\u015bciuszkowskie w \u015bwietle korespondencji pos\u0142a austriackiego w Warszawie, W. 1985; Ci\u0105g dalszy summariuszu czynno\u015bci konfederacji targowickiej od 12 IV 1793 w Grodnie, nr 447; Magier, Estetyka Warszawy; Materia\u0142y genealogiczne, nobilitacje i indygenaty w zbiorach Archiwum G\u0142\u00f3wnego Akt Dawnych, Oprac. A. Wajs, W. 1995; Ostrowski T., Poufne wie\u015bci z o\u015bwieconej Warszawy, Wr. 1972; Patz J. J., Z okien ambasady saskiej, W. 1969; Protoko\u0142y posiedze\u0144 Komisji Kruszcowej 1782\u20131787, Kielce 1987; Sievers J., Jak doprowadzi\u0142em do drugiego rozbioru Polski, W. 1992; Standeserhebungen und Gnadenakte f\u00fcr das Deutsche Reich und die \u00f6sterreichischen Erbl\u00e4nder bis 1806, sowie kaiserlich-\u00f6sterreichische bis 1823, Schloss Senftenegg 1974 V; Stro\u0144ski A., Najja\u015bniejsza Delegacjo\u2026, [b.m.r.w.]; Tr\u0119bicki A., Opisanie sejmu 1793. O rewolucji 1794 r., W. 1967; Vol. leg., VIII 294, 563, X 224; Warszawski Teatr Su\u0142kowskich. Dokumenty z lat 1774\u20131788, w: Materia\u0142y do dziej\u00f3w teatru w Polsce, Wr. 1957 V; \u2013 AGAD: Arch. Kr\u00f3l. Pol., rkp. 357 nr 65, 121, Arch. ks. J\u00f3zefa Poniatowskiego i Marii Teresy Tyszkiewiczowej, rkp. 990, Zb. Popiel\u00f3w, rkp. 84 s. 543, rkp. 210 k. 67, 79v., 80, 218, rkp. 181 s. 346, rkp. 315, rkp. 388 s. 11 i passim, 209, 222, 434, 437, 445\u2013503, rkp. 153 k. 573v.; AP m. st. W.: Kancelaria W. Skoroch\u00f3d-Majewskiego, t. 186 nr 17164; B. Czart.: rkp. 673 s. 83, rkp. 689 s. 509, 515\u2013525, rkp. 750 s. 101\u2013105, rkp. 736 s. 283, rkp. 848 s. 358, rkp. 913 s. 37\u201346, 497 i passim, rkp. 965 s. 115\u2013126; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1649 k. 188.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: http:\/\/www.ipsb.nina.gov.pl\/a\/biografia\/antoni-aleksander-soldenhoffen-h-wlasnego<\/p>\n

\n

Opinia historyka, dr Marii Czeppe z Instytutu Historii PAN w Krakowie o baronie Antonim Soldenhoffie<\/strong><\/p>\n

ZAGRANICZNY EKSPERT
\nAntoni Aleksander Soldenhoff<\/p>\n

Nazwisko Antoniego Aleksandra Soldenhoffa spotyka si\u0119 w literaturze w najprzer\u00f3\u017cniejszych wariantach. S\u0105 wi\u0119c obok Soldynowa: Soltanhof, Su\u0142tanow, Oldenhof, a nawet Soll-Denhoff . Sam podpisywa\u0142 si\u0119 Soldenhoffen. Cho\u0107 jednak wiele postaci przybiera nazwisko, liczba uprawianych przez naszego bohatera profesji i zatrudnie\u0144 jest znacznie wi\u0119ksza By\u0142 wszak baronem austriackim, wojskowym francuskim i austriackim, oficerem rosyjskim, konfidentem ambasadora Rosji, masonem, wynalazc\u0105, kontrahentem Antrepryzy Tabacznej i udzia\u0142owcem loterii. To wcale nie wszystkie zaj\u0119cia barona Soldenhoffa; by\u0142 te\u017c znanym karciarzem i kobieciarzem, co nie przeszkodzi\u0142o mu zosta\u0107 dyrektorem, a potem dzier\u017cawc\u0105 najwi\u0119kszego w szlacheckiej Rzeczypospolitej przedsi\u0119biorstwa metalurgicznego.<\/p>\n

Pochodzi\u0142 z Austrii, z rodziny S\u00f6ldner von S\u00f6ldenhoffen (wg niektorych herbarzy Soldner von Soldenhoffen), by\u0142 czeskim Niemcem, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w armii francuskiej a potem rosyjskiej, a wg innych opu\u015bci\u0142 w r. 1769 s\u0142u\u017cb\u0119 austriack\u0105 na korzy\u015b\u0107 wojsk rosyjskich.<\/p>\n

Soldenhoff pojawi\u0142 si\u0119 w Polsce prawdopodobnie w r. 1766 w towarzystwie pos\u0142a francuskiego markiza L. G. de Conflans, kt\u00f3ry przyjecha\u0142 pogratulowa\u0107 Stanis\u0142awowi Augustowi wst\u0105pienia na tron. W r. 1769 nasz baron by\u0142 ju\u017c majorem w wojsku rosyjskim i kompletowa\u0142 w Petersburgu trzytysi\u0119czny oddzia\u0142 \u017co\u0142nierzy do walki z konfederacj\u0105 barsk\u0105. W Rydze uzupe\u0142niali uzbrojenie i stan liczebny przed wkroczeniem do Polski. Bra\u0142 udzia\u0142 w dzia\u0142aniach przeciw konfederatom, m.in. latem r. 1771, na czele 400-osobowego oddzia\u0142u, otacza\u0142 zgrupowanie wojsk hetmana Wielkiego Litewskiego Micha\u0142a Kazimierza Ogi\u0144skiego. By\u0142 tym sztabsoficerem, kt\u00f3ry przekaza\u0142 hetmanowi wezwanie do z\u0142o\u017cenia broni; zosta\u0142 w\u00f3wczas uwi\u0119ziony przez hetmana. Mo\u017ce znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d tych oficer\u00f3w, kt\u00f3rych po zwyci\u0119stwie hetman wypu\u015bci\u0142 „na parol”, odebrawszy przyrzeczenie, \u017ce przeciw Rzeczypospolitej nie bed\u0105 walczy\u0107? Od 1773 r. przeszed\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 Rzeczypospolitej; by\u0142 ju\u017c pu\u0142kownikiem, potem szambelanem kr\u00f3lewskim. W 1775 r. dosta\u0142 indygenat, czyli „nostryfikacj\u0119” szlachectwa. Z wielkim rozmachem w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w \u017cycie towarzyskie Warszawy. By\u0142 cz\u0142onkiem za\u0142o\u017cycielem Klubu Szlacheckiego w Pa\u0142acu Radziwi\u0142\u0142owskim, masonem, popiera\u0142 ide\u0119 sprowadzenia do Warszawy teatru francuskiego, kupi\u0142 pa\u0142ac, odsprzeda\u0142, skupowa\u0142 weksle, by w ten spos\u00f3b wej\u015b\u0107 w posiadanie maj\u0105tk\u00f3w os\u00f3b zad\u0142u\u017conych po uszy. A nie by\u0142o mu trudno, bo wyroki pomagali mu wprowadza\u0107 w czyn zaprzyja\u017anieni wojskowi rosyjscy z oddzia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re stacjonowa\u0142y w Posce i na Litwie. W ten spos\u00f3b wszed\u0142 na par\u0119 lat w bezprawne posiadanie m.in. Baranowa w Sandomierskiem, a zatrudniony przez niego dzier\u017cawca poczyni\u0142 ogromne spustoszenia w okolicznych lasach, pozosta\u0142o\u015bciach Puszczy Sandomierskiej.<\/p>\n

Innym sposobem na \u017cycie przedsi\u0119biorczego barona by\u0142a gra w karty, najlepszym za\u015b por\u0119czeniem opieka rosyjskiego ambasadora. Niezwyk\u0142\u0105 tego\u017c ambasadora (Ottona Stackelberga) \u017cyczliwo\u015b\u0107 zawdzi\u0119cza\u0142 podobno zwi\u0105zkom rodzinnym swej ma\u0142\u017conki Katarzyny ze Stackelbergiem. Wszystko to razem nie wystarcza\u0142o i rozrzutny hulaka Soldenhoff ton\u0105\u0142 w d\u0142ugach, ale r\u0105k nie za\u0142amywa\u0142. We wrze\u015bniu 1775 r. by\u0142 w Wiedniu, gdzie pr\u00f3bowa\u0142 znale\u017a\u0107 poparcie dla swoich do\u015b\u0107 fantastycznych projekt\u00f3w: chcia\u0142 handlowa\u0107 wo\u0142ami, zak\u0142ada\u0107 magazyny, w kt\u00f3rych mogliby kupowa\u0107 Gda\u0144szczanie, i przez to os\u0142abi\u0107 handel pruski, rozpowiada\u0142, \u017ce ma z Polski zlecenie na zakup 40 tys. sztuk broni, ale jego deklaracjom nie dawano wiary; tak\u017ce w Wiedniu znany by\u0142 z d\u0142ug\u00f3w karcianych. Zakupi\u0142 tam tylko kilka sztuk broni, za to naby\u0142 maj\u0105tek ziemski w Czechach. By\u0142 ju\u017c genera\u0142em-majorem w wojsku polskim, ale nie dowodzi\u0142 \u017cadnym oddzia\u0142em. Pr\u00f3bowa\u0142 zainteresowa\u0107 Austriak\u00f3w, tocz\u0105cych wojn\u0119 o sukcesj\u0119 bawarsk\u0105, werbunkiem u\u0142an\u00f3w w Polsce, ale nie skorzystali z jego ofert. W tym tak\u017ce czasie zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 z pewnym awanturnikiem, austriackim radc\u0105 g\u00f3rniczym Ferdynandem L. Harrschem, kt\u00f3ry pr\u00f3bowa\u0142 zainteresowa\u0107 swoimi wynalazkami Stanis\u0142awa Augusta i prowadzi\u0142 poszukiwania g\u00f3rnicze w Polsce. Oko\u0142o r. 1780 Soldenhoff prawdopodobnie towarzyszy\u0142 Harrschowi w poszukiwaniach soli w okolicach Buska, by\u0107 mo\u017ce obserwowa\u0142 jakie\u015b do\u015bwiadczenia metalurgiczne. Wynaj\u0105\u0142 mu swoj\u0105 karczm\u0119 „Ostatni Grosz” na Solcu w Warszawie i wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w przygotowaniach do pokazu „maszyny meteorologicznej”. Obiecywany wynalazek nie zosta\u0142 zademonstrowany; tu\u017c przed pokazem „nadzwyczajne okoliczno\u015bci” udaremni\u0142y ukazanie oczom zgromadzonych po\u017cytecznego (a zapewne nieistniej\u0105cego) urz\u0105dzenia.<\/p>\n

Cho\u0107 pod naciskiem Stackelberga Stanis\u0142aw August poszukiwa\u0142 intratnej posady dla Soldenhoffa, przysta\u0142 te\u017c na zwi\u0119kszenie mu pensji (by\u0142 wszak genera\u0142em i szambelanem), jednak nie uratowa\u0142 barona od bankructwa. Nawet karczm\u0119 „Ostatni Grosz” (nomen omen) Soldenhoff musia\u0142 sprzeda\u0107.<\/p>\n

Na prze\u0142omie lat 1781\/82 Soldenhoff zwiedzi\u0142 Miedzian\u0105 G\u00f3r\u0119 oraz Niewachl\u00f3w k. Kielc i ze swej podr\u00f3\u017cy badawczej przedstawi\u0142 kr\u00f3lowi 5 lutego raport, w kt\u00f3rym bardzo optymistycznie oceni\u0142 zasoby z\u0142\u00f3\u017c i mo\u017cliwo\u015bci zorganizowania przetw\u00f3rstwa. Opr\u00f3cz rud metali spodziewa\u0142 si\u0119 wydobywa\u0107 malachit i azuryt, czyni\u0142 te\u017c nadzieje kr\u00f3lowi na mo\u017cliwo\u015bci uzyskiwania srebra. Soldenhoff postanowi\u0142 zosta\u0107 metalurgiem, ale m\u00f3g\u0142 si\u0119 powo\u0142a\u0107 tylko na swe zainteresowania; wykszta\u0142cenia nie mia\u0142 w tym zawodzie \u017cadnego. Zaoferowa\u0142 kr\u00f3lowi zorganizowanie wydobycia o\u0142owiu i miedzi, by przys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 nowej ojczy\u017anie. By\u0107 mo\u017ce na jego zainteresowanie metalurgi\u0105 wp\u0142yn\u0119\u0142a wsp\u00f3\u0142praca z Harrschem. Oferta zosta\u0142a przyj\u0119ta i \u015bwie\u017co upieczony metalurg zosta\u0142 zatrudniony w dzier\u017cawionych od biskupstwa krakowskiego przedsi\u0119biorstwach zwi\u0105zanych z wydobyciem i przetwarzaniem rud o\u0142owiu i miedzi. Powsta\u0142a wiosn\u0105 1782 r. Komisja Kruszcowa powierzy\u0142a baronowi stanowisko dyrektora.<\/p>\n

Soldenhoff zaj\u0105\u0142 si\u0119 energicznie pracami w Miedziance i G\u00f3rnie, a tak\u017ce w Miedzianej G\u00f3rze i Niewachlowie. Na rozpocz\u0119cie rob\u00f3t i p\u0142ace dla g\u00f3rnik\u00f3w po\u017cycza\u0142 pieni\u0105dze od Harrscha, otrzyma\u0142 te\u017c fundusz (300 dukat\u00f3w na 3 miesi\u0105ce) od Komisji Kruszcowej. We wrze\u015bniu 1782 r. prezes Komisji Kruszcowej, biskup Krzysztof Szembek, wizytowa\u0142 przedsi\u0119biorstwo i by\u0142 zadowolony ze stanu zaawansowania rob\u00f3t g\u00f3rniczych. Podj\u0119to te\u017c prace przy budynkach i piecu w Niewachlowie, gdzie mieli pracowa\u0107 przybyli z W\u0119gier odlewnicy; Soldenhoff rozbudowywa\u0142 zak\u0142ad, instalowa\u0142 nowe urz\u0105dzenia i wprowadza\u0142 nowe technologie. Musia\u0142 mie\u0107 wielki dar przekonywania, potrafi\u0142 bowiem otrzymywa\u0107 wielokrotnie dotacje dla przedsi\u0119biorstwa i nak\u0142ania\u0142 umiej\u0119tnie kr\u00f3la oraz skarb koronny do nak\u0142ad\u00f3w na dalsze inwestycje i poszukiwania kruszc\u00f3w w innych miejscach. Ros\u0142a s\u0142awa barona i rozg\u0142os „fabryki miedzianog\u00f3rskiej”, krzepi\u0142 si\u0119 duch narodowy tak pomy\u015blnym rozwojem rodzimego przemys\u0142u. Baron dosta\u0142 Order \u015awi\u0119tego Stanis\u0142awa (1784) i sporo pochwa\u0142 po kr\u00f3lewskiej wizycie w 1787 r.<\/p>\n

Niew\u0105tpliwie dzia\u0142alno\u015b\u0107 Soldenhoffa odznacza\u0142a si\u0119 sporym rozmachem i inicjatyw\u0105; w rezultacie zwiaza\u0142 si\u0119 z t\u0105 „fabryk\u0105” na wiele lat. Zak\u0142ady produkowa\u0142y mied\u017a w sztabkach, spi\u017c, o\u0142\u00f3w, glejt\u0119, kt\u00f3r\u0105 sprzedawano garncarzom, i witriol. Z Miedzianej G\u00f3ry pochodzi\u0142 malachit, kt\u00f3rym ozdobione by\u0142y pokoje Stanis\u0142awa Augusta. Soldenhoff, „niespracowany w dociekaniach nowych wynalazk\u00f3w doszed\u0142 fabrykowania glejty z nieu\u017cytecznych mieszanin kruszcowych” (wed\u0142ug s\u0142\u00f3w F. Naxa), z czego mogli korzysta\u0107 garncarze. Dostarcza\u0142 mied\u017a dla ludwisarni warszawskiej i dla mennicy; jednak jej jako\u015b\u0107 krytykowano. Z zak\u0142ad\u00f3w Soldenhoffa pochodzi\u0142 dzwon, ofiarowany w 1791 r dla ko\u015bcio\u0142a Opatrzno\u015bci. Bo\u017cej. Fabryka zatrudnia\u0142a ponad 100 os\u00f3b, by\u0142a wi\u0119c najwi\u0119kszym zak\u0142adem hutnictwa kruszcowego w Rzeczypospolitej. Jednak bilans rz\u0105d\u00f3w przedsi\u0119biorczego barona by\u0142 niepomy\u015blny; wydatki przewy\u017csza\u0142y dochody. Kr\u00f3l miewa\u0142 chyba w\u0105tpliwo\u015bci co do rzeczywistych umiej\u0119tno\u015bci pana Antoniego Aleksandra; z w\u0142asnej inicjatywy zatrudni\u0142 jeszcze specjalist\u0119 z W\u0119gier. Tak\u017ce Komisja Ekonomiczna wola\u0142a mie\u0107 niezale\u017cnego informatora i wys\u0142a\u0142a w charakterze nadzorcy pisarza fabrycznegu Turnera.<\/p>\n

W rodzinnym przedsi\u0119biorstwie Soldenhoff\u00f3w syn Alojzy sprawowa\u0142 urz\u0105d kontrolera, potem zaj\u0105\u0142 si\u0119 handlem produktami z „fabryki”, a energiczna pani Katarzyna, ma\u0142\u017conka dyrektora mia\u0142a propinacj\u0119, czyli wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 produkcji i handlu alkoholem. Na potrzeby zak\u0142adu wzniesiono browary i gorzelnie, jednak pani dyrektorowa pilnowa\u0142a, by pracownicy nie przesiadywali w karczmach po 10 wieczorem i by nie przepijali ca\u0142ej wyp\u0142aty.<\/p>\n

Dzi\u0119ki pomocy brata, wojskowego w s\u0142u\u017cbie austriackiej, komendanta Nowego S\u0105cza, Soldenhoff zdo\u0142a\u0142 za\u0142atwi\u0107 po korzystnej cenie dostawy drelichu i sukna na mundury dla wojska polskiego. Sam chcia\u0142 wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w wojnie z Rosj\u0105 w r. 1792, najch\u0119tniej w charakterze dow\u00f3dcy wojsk litewskich. Przecie\u017c m\u00f3g\u0142by pokaza\u0107, co potrafi, co tam Ko\u015bciuszko czy ksi\u0105\u017c\u0119 J\u00f3zef! Jednak ten patriotyczny zapa\u0142 nie przeszkodzi\u0142 mu zwi\u0105za\u0107 si\u0119 z Targowic\u0105 i przys\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 przedstawicielom Rosji. Tote\u017c po wybuchu powstania ko\u015bciuszkowskiego pami\u0119tano o jego sympatiach i posadzono w wi\u0119zieniu. Tam te\u017c nie traci\u0142 animuszu i zdo\u0142a\u0142 przekona\u0107 \u015bledczych, \u017ce potrafi przys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 sprawie powsta\u0144czej, dostarczaj\u0105c bro\u0144 i surowce do jej produkcji. Zosta\u0142 uwolniony.<\/p>\n

Im gorsza by\u0142a sytuacja kraju, tym mniej stara\u0142 si\u0119 pan baron o stan zak\u0142ad\u00f3w metalowych. M\u00f3wi\u0105c wprost, zaj\u0105\u0142 si\u0119 rabowaniem tego, co jeszcze pozosta\u0142o. Tote\u017c gdy po wyga\u015bni\u0119ciu kontraktu w r. 1797 zak\u0142ad przej\u0119li Austriacy, podj\u0119li starania o odzyskanie d\u0142ug\u00f3w fabryki od Soldenhoffa. A nasz bohater znikn\u0105\u0142. Chyba nie rozp\u0142yn\u0105\u0142 si\u0119 w og\u00f3lnym zam\u0119cie, jednak jak nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 pocz\u0105tku jego kariery, tak samo trudno odnale\u017a\u0107 informacje o jego losach po 1797 r. Ten barwny, rzutki jegomo\u015b\u0107 umia\u0142 skorzysta\u0107 ze sk\u0142onno\u015bci kr\u00f3la i ludzi wp\u0142ywowych w Rzeczypospolitej do zatrudniania zagranicznych ekspert\u00f3w. Sam te\u017c radzi\u0142 sobie w specyficzny spos\u00f3b. Zatrudnia\u0142 fachowc\u00f3w, podpatrywa\u0142 ich metody, a gdy ju\u017c nauczy\u0142 si\u0119 czego\u015b od nich, po prostu zwalnia\u0142 ich z pracy. Wykorzystywa\u0142 swoje znajomo\u015bci i swoj\u0105 pozycj\u0119 do ro\u017cnych ciemnych machinacji: kupowa\u0142 weksle, odsprzedawa\u0142 je, tak samo handlowa\u0142 zezwoleniami na produkcj\u0119 tytoniu czy prowadzenie loterii. My\u015bl\u0119, \u017ce musia\u0142 mie\u0107 spory urok osobisty i dar przekonywania; pewnie gdyby\u015bmy gdzie\u015b zetkn\u0119li si\u0119 z nim, nam\u00f3wi\u0142by nas na niepotrzebn\u0105 polis\u0119 czy kart\u0119 sta\u0142ego u\u017cytkownika, na kupno zamku na piasku lub poletka na Ksi\u0119\u017cycu.<\/p>\n

Maria Czeppe<\/p>\n

(\u017ar\u00f3d\u0142o: http:\/\/www.wiw.pl\/wielcy\/polacy\/antonisoldenhoff.asp<\/a>)<\/p>\n

\n

Andrzej Hamerli\u0144ski-Dziero\u017cy\u0144ski. O kartach, karciarzach, grach poczciwych i grach szulerskich. Szkice obyczajowe z wiek\u00f3w XV-XIX, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w, 1976, s. 182<\/p>\n

\n

Miejsce kanonika przy zielonym stole zaj\u0119li inni r\u00f3wnie zagorzali karciarze. Pose\u0142 Stanis\u0142aw Manuzzi, p\u00f3\u017aniejszy targowiczanin; pose\u0142 Pawe\u0142 \u0141empicki; przedsi\u0119biorczy genera\u0142 Antoni Soldenhoff<\/strong>, aktualny dzier\u017cawca hut w Miedzianej G\u00f3rze, ten sam co potem dzielnie dowodzi\u0142 loteri\u0105 cyfrow\u0105. I grano nami\u0119tniej ni\u017c kiedykolwiek …<\/p>\n<\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Biogram zosta\u0142 opublikowany w latach 2000-2001 w XL tomie Polskiego S\u0142ownika Biograficznego. (Maria Czeppe) Soldenhoffen (Soldenhoff, Soldynow, Soltanhof) Antoni Aleksander h. w\u0142asnego (zm. po r. 1797), baron, oficer rosyjski, gen.-major wojsk kor., dyrektor zak\u0142ad\u00f3w metalurgicznych. Najcz\u0119\u015bciej spotykan\u0105 form\u0105 nazwiska jest: Soldenhoff, sam S. jednak podpisywa\u0142 si\u0119 Soldenhoffen. Prawdopodobnie pochodzi\u0142 z Austrii, z rodziny S\u00f6ldner von […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-54","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/54","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=54"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/54\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1065,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/54\/revisions\/1065"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=54"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}