{"id":59,"date":"2015-08-06T20:59:48","date_gmt":"2015-08-06T18:59:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.miedziana.pl\/?page_id=59"},"modified":"2015-08-06T21:04:09","modified_gmt":"2015-08-06T19:04:09","slug":"relacja-jana-f-carosiego","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/relacja-jana-f-carosiego\/","title":{"rendered":"Relacja Jana F. Carosiego"},"content":{"rendered":"

Relacja Jana F. Carosiego z wizyty w Miedzianej G\u00f3rze oko\u0142o 1780 r. <\/strong><\/p>\n

Dnia wczorayszego stan\u0105\u0142em w Samsonowie, ztamt\u0105d zjecha\u0142em z bitego go\u015bci\u0144ca obracai\u0105c si\u0119 do Miedzianej g\u00f3ry wsi, w kt\u00f3rej g\u00f3rach kopi\u0105. [..] Wie\u015b ta, iak wszystkie inne poprzedzai\u0105ce, nale\u017cy do Xi\u0119cia Biskupa Krakowskiego. Sk\u0142ada ona si\u0119 z 20 oko\u0142o cha\u0142up, i le\u017cy na ko\u0144cu iedney g\u00f3ry w pu\u0142noc Kielc, i na iedn\u0105 tylko mil\u0119 od nich. Wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 tamteyszych obywatel\u00f3w s\u0105 g\u00f3rnikami z urodzenia i profesji, ich przodkowie mieli si\u0119 tu z Olkusza sprowadzi\u0107, ale \u017ce teraz tu nie mai\u0105 co do roboty, przeto id\u0105 na zarobek do pobli\u017cnych rud \u017celaznych, gdzie zwyczayny g\u00f3rnik bierze z\u0142oty na dzie\u0144, za\u015b pomocnik, iako to korb\u0105 obracai\u0105cy, taczkami wo\u017c\u0105cy i t.d. bierze 18. albo 20 gr. O ich sposobno\u015bci nie mog\u0119 wi\u0119cey powiedzie\u0107, tylko com rzek\u0142 w powierzchno\u015bci, w poprzedzai\u0105cym li\u015bcie o naszych g\u00f3rnikach.<\/p>\n

Z wielu okruch\u00f3w i szlak\u00f3w, kt\u00f3re si\u0119 znayduy\u0105 na tey dosy\u0107 obszerney g\u00f3rze mo\u017cna wnosi\u0107, \u017ce tuteysze g\u00f3r kopanie musia\u0142o by\u0107 przedtym znaczne i ilem m\u00f3g\u0142 wnosi\u0107 z gatunk\u00f3w, kt\u00f3rem albo sam mi\u0119dzy tuteyszemi szlakami znalaz\u0142, albo ich za ma\u0142o co od kobiet i dzieci, dosta\u0142; i musia\u0142o by\u0107 bardzo zyskowne. O to s\u0105 kruszce[1]<\/a>, i minera\u0142y, kt\u00f3re zt\u0105d wzio\u0142em z sob\u0105.<\/p>\n

w Miedzi<\/p>\n

1.) T\u0119gi miedziany lazur[2]<\/a> (cuprum lazureum) na czarnym i twardym \u017celazo kamieniu[3]<\/a>, kt\u00f3ry iu\u017c po cz\u0119\u015bci zamieni\u0142 si\u0119 w brunatn\u0105 ochr\u0119[4]<\/a>.
\n2.) Kroplista czyli groszkowata t\u0119ga mied\u017a b\u0142\u0119kitna[5]<\/a> \u2013 (Caeruleum montanum).
\n3.) Mi\u0119kka mied\u017a b\u0142\u0119kitna na bia\u0142ym ziarnistym, twardym i \u017celazistym Quarzu[6]<\/a>,.
\n4.) Malachit (Cuprum malachitis), kt\u00f3ry na brunatnym \u017celazokamieniu, a ten za\u015b w\u015br\u00f3d kamienia piaszczystego znayduie si\u0119.
\n5.) Cuprum malachitis cristalisatum[7]<\/a> (Kupfer atlasserz).
\n6.) Gryszpan[8]<\/a> (cupri arugo nativa) cz\u0119\u015bci\u0105 w kamieniu wapiennym, cz\u0119\u015bci\u0105 \u017celazistym, cz\u0119\u015bci\u0105 w glinie czerwoney, i \u0142upney[9]<\/a> znaydui\u0105cy si\u0119.
\n7.) Gryszpan drobno posiany (minera cupri arenaria) po kamieniu \u017celazo-piaszczystym[10]<\/a>, i nie bardzo twardy.<\/p>\n

w O\u0142owiu.<\/p>\n

1.) Minera o\u0142owna[11]<\/a> (Bleyglanz, Galena) cz\u0119\u015bci\u0105 w ochrze \u017celazistey, cz\u0119\u015bci\u0105 na brunatnym \u017celazo kamieniu pomi\u0119szanym ze szpatem; inaczej minera ferri alba[12]<\/a>.
\n2.) Galena plumbi antimonialis (Klarspeisigter) Bleyglanz z krystalizowanym, Gleyszpatem[13]<\/a>, i po wierzchu drobno posianym piaskiem miedzianym na ciemnej ochrze.<\/p>\n

w \u017belazie<\/p>\n

1.) Sztuka iak si\u0119 wydaye naturalnego \u017celaza. Ten minera\u0142 po wierzchu, podobny iest bardzo do \u017celaza, kt\u00f3re d\u0142ugo pod ziemi\u0105 le\u017ca\u0142o. Znaleziono go tu niedawno kopi\u0105c, i przedano skrycie iednemu \u017bydowi w Ch\u0119cinach, kt\u00f3ry go wzi\u0105\u0142 za o\u0142\u00f3w. Bloch mia\u0142 by\u0107 wielki i wa\u017cy\u0142 oko\u0142o 2 centnar\u00f3w; mnie za\u015b dano go tylko sztuk\u0119, kt\u00f3ra funta nie dowa\u017ca\u0142a. Poniewa\u017c naturalne \u017celazo w ziemi wykopane iest to wielka osobliwo\u015b\u0107, kt\u00f3rey nie wszyscy mineralogowie wierzy\u0107 b\u0119d\u0105, lubo ja w tym nie widz\u0119 niepodobie\u0144stwa, przeto ja tego \u017celaza nie mam za produkt zwyczayney natury, ale go raczey mam za monstrum wulkaniczne; kt\u00f3re to moie mniemanie bardzo potwierdza znaydui\u0105cy si\u0119 na nim w wielkiej obfito\u015bci Basaltes[14]<\/a> (Scherl). Ale iak ten minera\u0142 wed\u0142ug mnie z volkanu pochodz\u0105cy, dosta\u0142 si\u0119 w t\u0119 stron\u0119, w kt\u00f3rey nie masz \u017cadnego wolkan\u00f3w szladu, tego trudno poy\u0105\u0107, a z drugiey strony nie mo\u017cna go mie\u0107 za dzie\u0142o r\u0119ki ludzkiej.[15]
\n<\/a>2.) Hematites[16]<\/a> (Tropstein \u2013 artiger Glaskoph) na brunatnym \u017celazo kamieniu z gryszpanem i bez gryszpanu.
\n3.) Czarny, czerwony i brunatny kamie\u0144 \u017celazisty[17]<\/a> (ferrum mineralisatum).
\n4.) Je\u0142[18]<\/a> \u017celazisty czerwony i brunatny troch\u0119 \u017celazem potrz\u0105\u015bniony (ferrum mineraslisatum argilaceum)<\/p>\n

w Kamieniach<\/p>\n

1.) Quarz, po kt\u00f3rym id\u0105 \u017cy\u0142ki czarne i brunatne ochry \u017celazistey na wylot[19]<\/a>.
\n2.) Taki\u017c, w kt\u00f3rego rozpadlinach iest Hematites micaceus (Eisenrahm).
\n3.) Ruda \u017celazna z ochr\u0105 drobno pomi\u0119szana.<\/p>\n

Kamie\u0144, z kt\u00f3rego si\u0119 naybardziey sk\u0142adai\u0105 g\u00f3ry tuteysze, iest wapienny twardy siwy a czasem cielisty lub czerwony; to\u017c twardy Quarz, i piasek pospolity. Iak i iakim porz\u0105dkiem wspomnianej g\u00f3ry gatunki nast\u0119pui\u0105, nie mog\u0142em ani sam widzie\u0107, ani od tuteyszych niby to g\u00f3rnik\u00f3w dowiedzie\u0107 si\u0119. Podobnie\u017c nie mog\u0142em si\u0119 dopyta\u0107 o po\u0142o\u017ceniu kruszc\u00f3w. Wed\u0142ug ciemnych powie\u015bci, kruszec nie ci\u0105gnie si\u0119 tu ob\u0142awem czyli ob\u0142azgowato[20]<\/a>, ale iest tu i \u00f3wdzie rozrucony. Wierzch i sp\u00f3d, iak powiadai\u0105, ma to by\u0107 kamie\u0144 wapienny; w \u015brodku za\u015b Quarz, o iakim m\u00f3wi\u0142em.<\/p>\n

Za moim przybyciem do Miedzianej g\u00f3ry, ca\u0142a wioska pocz\u0119\u0142a si\u0119 dziwi\u0107, tak, \u017ce iak tylko tamteysi ludzie postrzegli, \u017cem chcia\u0142 kopalnie przepatrywa\u0107, wszyscy mi zacz\u0119li w tym pomaga\u0107. Ieden starzec, kt\u00f3remu naywi\u0119cey da\u0142bym lat 60, a mia\u0142 ich 90, i by\u0142 bardzo czerstwy, poci\u0105gn\u0105\u0142 moi\u0119 na siebie uwag\u0119. Wed\u0142ug mego zwyczaiu poda\u0142em mu cokolwiek pieni\u0119dzy i gorza\u0142ki, i dowiedzia\u0142em si\u0119 od niego, iako z \u017cyi\u0105cego archiwum tuteyszego, co tylko m\u00f3g\u0142 wiedzie\u0107. Upewnia on mnie, i\u017c si\u0119 tu znaiduy\u0105 bogate g\u00f3ry, kt\u00f3rych ieszcze nigdy nie dobywano; o tuteyszym dawnym g\u00f3r kopaniu m\u00f3wi\u0142, i\u017c by\u0142o od dawnych czas\u00f3w ale \u017ce go zaniechano d\u0142u\u017cej ni\u017c m\u00f3g\u0142 spami\u0119ta\u0107. Przed 70 laty Biskup na ow czas Krakowski, i kardyna\u0142 Lipski, sprowadzi\u0142 tu by\u0142 nowych g\u00f3rnik\u00f3w z Olkusza, dla ponowienia nowey roboty, ale si\u0119 to wnet przerwa\u0142o dla zasz\u0142ych rozruch\u00f3w w kraju, i po tym iu\u017c wi\u0119cey nie robiono. Poprowadzi\u0142 mi\u0119 zatym do iednego okr\u0105g\u0142ego niewielkiego do\u0142u, gdzie by\u0142o przedtym ko\u0142o do wyci\u0105gania, pokaza\u0142 mi mieysce, gdzie niegdy\u015b by\u0142a studnia cementui\u0105ca; w samey rzeczy s\u0105 tego ieszcze do dzi\u015b dnia \u015blady, poniewa\u017c troch\u0119 wody tu znaidui\u0105cey si\u0119 wszystko, iako to ko\u015bci, kamienie, drzewo, czyni podobne do miedzi, i o kilka krok\u00f3w wydaje zapach koperwasowy[21]<\/a>. Czas mi nie dopu\u015bci\u0142 zwiedzi\u0107 wszystkich tuteyszych, a daleko si\u0119 rozci\u0105ga\u0107 mai\u0105cych zrob\u00f3w, musia\u0142em na tym poprzesta\u0107, \u017cem si\u0119 dowiedzia\u0142, i\u017c na po\u0142udnio-zachodniey pochy\u0142o\u015bci, tey daleko rozci\u0105gai\u0105cey si\u0119 g\u00f3ry, przedtym by\u0142y bardzo obfite kopalnie o\u0142owiu.<\/p>\n

(J. Carosi – Podr\u00f3\u017c przez niekt\u00f3re prowincye polskie. Magazyn Warszawski, t. 2: 302-319).<\/p>\n

[1]<\/a> Kruszec \u2013 ruda metalu nie\u017celaznego.
\n[2]<\/a> T\u0119gi … lazur \u2013 azuryt, tworz\u0105cy zwi\u0119z\u0142e skupienia.
\n[3]<\/a> \u017belazo kamie\u0144 \u2013 limonit zwykle o barwie br\u0105zowej lub rdzawej, czarna barwa mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o domieszce tlenkowych minera\u0142\u00f3w manganu.
\n[4]<\/a> Ochra \u2013 s\u0142abo zwi\u0119z\u0142y limonit o intensywnej ochrowej barwie.
\n[5]<\/a> Kroplista … mied\u017a b\u0142\u0119kitna \u2013 zapewne azuryt tworz\u0105cy kropliste skupienie.
\n[6]<\/a> Quarz \u2013 autor okre\u015bla w ten spos\u00f3b najprawdopodobniej dolnodewo\u0144ski piaskowiec kwarcytowy.
\n[7]<\/a> Cuprum … \u2013 zapewne krystaliczny malachit.
\n[8]<\/a> Gryszpan – malachit.
\n[9]<\/a> Glina … \u2013 tu: czerwony \u0142upek ilasty.
\n[10]<\/a> Drobno posiany … \u2013 tworz\u0105cy drobne skupienia (impregnacje) w \u017celazistym piaskowcu.
\n[11]<\/a> Minera o\u0142owna … \u2013 galena.
\n[12]<\/a> Szpat … \u2013 zapewne krystaliczny syderyt, minera\u0142 stanowi\u0105cy chemicznie w\u0119glan \u017calaza.
\n[13]<\/a> Galena … \u2013 grubo krystaliczna galena.
\n[14]<\/a> Basaltes \u2013 bazalt, ciemnoszara lub czarna ska\u0142a wulkaniczna.
\n[15]<\/a> … nie mo\u017cna go mie\u0107 za dzie\u0142o r\u0119ki ludzkiej \u2013 zapewne Carosi myli si\u0119 w tej sprawie, bowiem bry\u0142a \u017celaza znaleziona w Miedzianej G\u00f3rze to najprawdopodobniej nie tw\u00f3r naturalny, lecz wytop dymarki. Przed odkryciem z\u0142o\u017ca rud miedzi wydobywano w okolicach p\u00f3\u017aniejszej Miedzianej G\u00f3ry rudy \u017celaza i jest bardzo prawdopodobne, \u017ce na miejscu prowadzono ich przer\u00f3bk\u0119. St\u0105d w tym miejscu mog\u0142y znajdowa\u0107 si\u0119 dymarki. W 1977 r. jeden z autor\u00f3w tej ksi\u0105zki r\u00f3wnie\u017c znalaz\u0142 fragment \u017celaza zanieczyszczonego w\u0119glem drzewnym na wsch\u00f3d od G\u00f3ry Kaplicznej.
\n[16]<\/a> Hematites \u2013 hematyt.
\n[17]<\/a> Czarny … \u2013 limonit, zapewne te\u017c limonit z tlenkowymi minera\u0142ami manganu oraz hematyt.
\n[18]<\/a> Je\u0142 \u2013 i\u0142.
\n[19]<\/a> Quarz … \u2013 piaskowiec kwarcytowy (zapewne dolnodewo\u0144ski) poci\u0119ty \u017cy\u0142kami limonitu.
\n[20]<\/a> Ob\u0142aw … \u2013 pok\u0142ad, z\u0142o\u017ce pok\u0142adowe.
\n[21]<\/a> Koperwas \u2013 uwodniony siarczan miedzi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Relacja Jana F. Carosiego z wizyty w Miedzianej G\u00f3rze oko\u0142o 1780 r. Dnia wczorayszego stan\u0105\u0142em w Samsonowie, ztamt\u0105d zjecha\u0142em z bitego go\u015bci\u0144ca obracai\u0105c si\u0119 do Miedzianej g\u00f3ry wsi, w kt\u00f3rej g\u00f3rach kopi\u0105. [..] Wie\u015b ta, iak wszystkie inne poprzedzai\u0105ce, nale\u017cy do Xi\u0119cia Biskupa Krakowskiego. Sk\u0142ada ona si\u0119 z 20 oko\u0142o cha\u0142up, i le\u017cy na ko\u0144cu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-59","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/59","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=59"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/59\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64,"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/59\/revisions\/64"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.miedziana.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=59"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}